સોનું-ચાંદી પાછળ છૂટ્યા, કોપર કેમ બન્યું ‘નવું ઓઇલ’? જાણો વિગતવાર અહેવાલ
દુનિયામાં જ્યારે પણ કિંમતી ધાતુઓની વાત આવે ત્યારે સામાન્ય રીતે સોના અને ચાંદીનું નામ જ મનમાં આવે છે. પરંતુ બદલાતા સમય અને આધુનિક ટેક્નોલોજીના યુગમાં હવે સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન એક અલગ જ ધાતુ તરફ ખેંચાયું છે—અને તે છે ‘તાંબુ’ (Copper). તાજેતરમાં ઓગસ્ટ ૨૦૨૬માં ભારતીય વાયદા બજાર (MCX) પર તાંબાનો ભાવ પ્રતિ કિલોગ્રામ ₹૧,૪00 ના ઐતિહાસિક સ્તરે પહોંચી ગયો છે. લંડન મેટલ એક્સચેન્જ (LME) પર પણ કોપરના ભાવ રેકોર્ડ ઊંચાઈએ ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે. પાવર ગ્રીડ, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EV), રિન્યુએબલ એનર્જી અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત ડેટા સેન્ટર્સમાં વધી રહેલી બેફામ માગને કારણે હવે તાંબાને વૈશ્વિક અર્થતંત્રનું ‘નવું ઓઇલ’ ગણાવવામાં આવી રહ્યું છે.
તાંબાના ભાવમાં તોતિંગ ઉછાળો અને વૈશ્વિક બજારની સ્થિતિ
બજારમાં માત્ર કિંમતો જ નથી વધી, પરંતુ તુરંત સપ્લાય મેળવવા માટે ખરીદદારોએ વધારાનું ભારે પ્રીમિયમ પણ ચૂકવવું પડી રહ્યું છે. ભારતમાં ઓગસ્ટ ૨૦૨૬માં MCX પર કોપર કોન્ટ્રાક્ટ્સ પ્રતિ કિલો રૂ. ૧,૪૦૦ ની આસપાસ પહોંચ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લંડન મેટલ એક્સચેન્જ પર પણ કોપરના ભાવ રેકોર્ડ સ્તરની બિલકુલ નજીક છે. ગ્રીન એનર્જી અને ઇલેક્ટ્રિફિકેશનની વધતી જતી જરૂરિયાતોને કારણે તાંબાની આ અસાધારણ માગ સમગ્ર વિશ્વના ઉદ્યોગ જગતમાં ચર્ચાનો મુખ્ય વિષય બની ગઈ છે.
આ કટોકટી પાછળ મુખ્યત્વે આ પરિબળો જવાબદાર છે:
પાવર ગ્રીડ અને રિન્યુએબલ એનર્જી: સોલર પાવર, વિન્ડ પાવર, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EV) અને બેટરી સ્ટોરેજ ક્ષેત્રોમાં તાંબાની ખપત ઝડપથી વધી રહી છે.
ડેટા સેન્ટર્સનો ઉછાળો: આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ટેક્નોલોજીના પ્રસાર સાથે ડેટા સેન્ટર્સની સંખ્યા વધવાથી તાંબાની માગમાં ભારે ઉછાળો આવ્યો છે.
તાંબાની સપ્લાય વધારવામાં શા માટે મુશ્કેલીઓ સર્જાઈ રહી છે?
એક તરફ તાંબાની માગ આકાશને સ્પર્શી રહી છે, તો બીજી તરફ તેની સામે પૂરતો સપ્લાય પૂરો પાડવો એ સૌથી મોટો પડકાર સાબિત થઈ રહ્યો છે. નવી ખણો (Mines) શરૂ કરવાની પ્રક્રિયા અત્યંત લાંબી, જટિલ અને ખર્ચાળ હોય છે; જેમાં યોગ્ય ભંડારની ઓળખ કરવી, સરકારી મંજૂરીઓ મેળવવી અને જરૂરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તૈયાર કરવામાં વર્ષો વીતી જાય છે. આ ઉપરાંત, હાલની જૂની માઇન્સમાં અયસ્ક (Ore) ની ગુણવત્તા પણ ઘટવા લાગી છે. બીજી તરફ, રિફાઇન્ડ કોપર બનાવવા માટે જરૂરી ‘કોપર કન્સન્ટ્રેટ’ની પણ ભારે અછત ઊભી થઈ છે, જેના કારણે સ્મેલ્ટર્સ વચ્ચે સ્પર્ધા વધી છે અને પ્રોસેસિંગ કોસ્ટ પણ મોંઘી બની છે. પરિણામે, મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ્સ માટે ઉત્પાદન બંધ રાખવા કરતાં ઊંચું પ્રીમિયમ ચૂકવીને પણ તાંબુ ખરીદવું વધુ અનુકૂળ બની રહ્યું છે.
૨૦૪૦ સુધીમાં વૈશ્વિક માગમાં ૫૦% નો વધારો
પ્રતિષ્ઠિત વૈશ્વિક એજન્સી એસ એન્ડ પી ગ્લોબલ (S&P Global) ના અંદાજ મુજબ, વિશ્વમાં કોપરની માગ વર્ષ ૨૦૨૫ માં અંદાજે ૨૮ મિલિયન ટન હતી, જે વધીને ૨૦૪૦ સુધીમાં ૪૨ મિલિયન ટન સુધી પહોંચી શકે છે. એટલે કે આગામી સમયમાં માગમાં સીધો ૫૦% નો વધારો થવાની પ્રબળ શક્યતા છે. AI સાથે જોડાયેલા ડેટા સેન્ટર્સ, સોલર પાવર, વિન્ડ પાવર અને ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ (EV) સેક્ટર આ માગને વધારવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશોમાં, જ્યાં સ્થાનિક ઉત્પાદન માગ કરતાં ઓછું છે, ત્યાં આયાત પર નિર્ભર રહેવું પડે છે અને વૈશ્વિક શોર્ટેજના કારણે ખરીદદારોએ વધારાનું પ્રીમિયમ ચૂકવવું પડે છે.
ભારતમાં કયા ક્ષેત્રોમાં થાય છે તાંબાનો સૌથી વધુ વપરાશ?
આઈસીએઆઈ (ICAI) ના આંકડા પર નજર કરીએ તો, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫ માં ભારતની કોપર માગ ૯.૩% વધીને ૧.૮૭૮ મિલિયન ટન નોંધાઈ હતી. ભારતમાં પરંપરાગત ક્ષેત્રો હજુ પણ તાંબાના સૌથી મોટા ખરીદદાર છે, જેમાં:ભારતમાં તાંબાનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે નીચે મુજબ થાય છે:
બિલ્ડિંગ અને કન્સ્ટ્રક્શન: ૨૫% હિસ્સો
ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એપ્લિકેશન: ૧૯% હિસ્સો
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: ૧૭% હિસ્સો
નવા ક્ષેત્રો (સોલર, વિન્ડ, EV વગેરે): વિન્ડ પાવર, EV અને બેટરી સ્ટોરેજ જેવા નવા ક્ષેત્રોમાં કોપરની ખપત ૩૨% ના દરે વધી છે. જોકે કુલ માગમાં આ નવી ટેકનોલોજીનો હિસ્સો હજુ ૪.૬% જ છે, પરંતુ આગામી ભવિષ્યમાં તેમાં અત્યંત મોટો ઉછાળો આવવાની પૂરી સંભાવના છે.
કેબલ અને વાયર ઉદ્યોગ તેમજ વીજળીની વધતી માગ પર અસર
તાંબાના આસમાની ભાવ વધારાની સીધી અને નકારાત્મક અસર કેબલ, ટ્રાન્સફોર્મર અને ઇલેક્ટ્રિકલ ઉપકરણો બનાવતી કંપનીઓની પ્રોડક્શન કોસ્ટ પર પડી રહી છે. ભારત મોટાભાગે આયાત પર નિર્ભર હોવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની અસ્થિરતા ભારતીય ખરીદદારોને સીધી પ્રભાવિત કરે છે. ઉલ્લેખનીય છે કે મે ૨૦૨૬માં ભારતની વીજળીની માગ રેકોર્ડ ૨૭૦.૮ GW ના પીક સ્તરે પહોંચી ગઈ હતી. દેશમાં વધતા ઇલેક્ટ્રિફિકેશન અને ગ્રીન એનર્જીના વ્યાપ સાથે તાંબાની આવશ્યકતા ઉત્તરોત્તર વધતી જ રહેશે.
જેથી એવું કહી શકાય કે, સોનું અને ચાંદી ભલે પરંપરાગત રીતે રોકાણના મુખ્ય સાધનો રહ્યા હોય, પરંતુ વર્તમાન સમયની ઉર્જા ક્રાંતિ અને ટેક્નોલોજીના બદલાતા પ્રવાહમાં ‘તાંબુ’ અર્થતંત્રનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ ધમધમતું અંગ બની ગયું છે. સપ્લાયની અછત અને આકાશને સ્પર્શતી માગ વચ્ચે જો સમયસર નવી માઇનિંગ ક્ષમતાઓ વિકસાવવામાં નહીં આવે, તો આગામી સમયમાં તાંબાના ઊંચા ભાવો વૈશ્વિક સ્તરે મોંઘવારી અને ઉત્પાદન ખર્ચ પર મોટું દબાણ સર્જી શકે છે.
