હવામાં ઉડતું ‘ક્લાઉડ’ અને જમીન પરના ‘સર્વર ફાર્મ્સ’

AI ના યુગમાં ડેટા સેન્ટર્સ કેમ બની રહ્યા છે નવી સોનાની ખાણ?

કોઈને એવો ભ્રમ હોઈ શકે કે એમના ફોનનો ડેટા કે ફોટા હવામાં કોઈ ‘ક્લાઉડ’ (વાદળ) માં સેવ થતા હશે. વાસ્તવમાં આપણો ડેટા જમીન પર લાખો ચોરસ ફૂટમાં ફેલાયેલા અને ચોવીસ કલાક ધમધમતા વિશાળ ‘સર્વર ફાર્મ્સ’ (ડેટા સેન્ટર્સ) માં સચવાય છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના આગમને આ સર્વર ફાર્મ્સને દુનિયાની સૌથી મોટી આર્થિક અને ટેકનોલોજીકલ ગેમ બનાવી દીધી છે, જેમાં હવે અમેરિકાની સાથોસાથ ભારતીય અને સ્થાનિક ગુજરાતી ઉદ્યોગપતિઓ પણ કરોડોનું રોકાણ કરી રહ્યા છે!

તમે તમારા સ્માર્ટફોનમાં નવો ફોટો પાડો છો અને તરત જ ઉપર નોટિફિકેશન આવે છે: “Backed up to Cloud”. તમે વોટ્સએપની ચેટનો બેકઅપ લો છો, ત્યારે પણ તે ‘ક્લાઉડ’ માં જાય છે. સામાન્ય માણસના મગજમાં એવું ચિત્ર ઊભું કરવામાં આવ્યું છે કે ‘ક્લાઉડ’ એટલે કોઈ અદ્રશ્ય, વાયર વગરની, હવામાં તરતી માયાવી દુનિયા. પણ આજનો આ લેખ તમારી આ કલ્પનાને તોડી નાખશે.

વાસ્તવમાં ‘ક્લાઉડ’ નામની કોઈ ભૌતિક વસ્તુ હવામાં છે જ નહીં! તમારો ડેટા સમુદ્રના તળિયે પાથરેલા હજારો કિલોમીટર લાંબા ઓપ્ટિકલ ફાઈબર કેબલ મારફતે પસાર થઈને, પૃથ્વી પર જ આવેલી કોઈ ગંજાવર બિલ્ડિંગમાં રાખેલા કમ્પ્યુટર (જેને સર્વર કહેવાય છે) ની હાર્ડ-ડિસ્કમાં જઈને સેવ થાય છે. આ ગંજાવર બિલ્ડિંગ્સ, જ્યાં હજારોની સંખ્યામાં આવા સર્વર્સ ચોવીસ કલાક અને 365 દિવસ ચાલુ રહે છે, તેને ટેકનિકલ ભાષામાં ‘ડેટા સેન્ટર’ અથવા ‘સર્વર ફાર્મ’  કહેવામાં આવે છે.

આ પણ વાંચો: આગામી ૨૪ કલાક ભારે પવન અને ગાજવીજ સાથે વરસાદનું ‘યલો એલર્ટ’

૧. AI ની ભયાનક ભૂખ: સર્વર ફાર્મ્સની રાતોરાત કેમ જરૂર પડી?

છેલ્લા એક દાયકાથી ડેટા સેન્ટર્સ તો હતા જ (એમેઝોન, ગુગલ અને માઈક્રોસોફ્ટના પોતાના મોટા સેન્ટર્સ છે). પણ છેલ્લા બે વર્ષમાં ચેટજીપીટી (ChatGPT) અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના આગમન પછી આખી ગેમ રાતોરાત બદલાઈ ગઈ છે.

તમે ગુગલ પર કંઈક સર્ચ કરો, તેમાં જે પ્રોસેસિંગ પાવર વપરાય, તેના કરતા ChatGPT પાસે એક કવિતા લખાવવામાં કે AI પાસે એક નવો ફોટો જનરેટ કરાવવામાં કમ્પ્યુટરને ૧૦ થી ૧૦૦ ગણી વધુ મહેનત કરવી પડે છે. આટલી જંગી ગણતરીઓ (Computing) કરવા માટે અત્યાધુનિક AI ચિપ્સ (જેમ કે Nvidia ના GPU) જોઈએ. આ ચિપ્સ જ્યારે કામ કરે, ત્યારે ભયંકર ગરમી ફેંકે છે.

પરિણામે, જૂના ડેટા સેન્ટર્સ હવે નકામા સાબિત થઈ રહ્યા છે. હવે એવા ‘AI રેડી’ (AI-Ready) સર્વર ફાર્મ્સ જોઈએ છે, જેને ઠંડા રાખવા માટે લાખો લિટર પાણીના કુલિંગ પ્લાન્ટ્સ અને આખા શહેરને ચાલે તેટલી વીજળીની જરૂર પડે.

૨. અમેરિકાની આંધળી દોડ: ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટ્સની ખરીદી થઇ રહી છે!

સર્વર ફાર્મ્સ એ આજના યુગની નવી ઓઈલ રિફાઈનરીઓ છે. અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે અત્યારે આ ડેટા સેન્ટર્સ બનાવવાની ગળાકાપ રેસ ચાલી રહી છે. જાણીને આંચકો લાગશે કે આ સર્વર ફાર્મ્સ એટલી બધી વીજળી ખાય છે કે ટેક જાયન્ટ્સ પાસે હવે વીજળી ખૂટી પડી છે! થોડા સમય પહેલા જ માઈક્રોસોફ્ટે અમેરિકાના એક બંધ પડેલા ‘થ્રી માઈલ આઈલેન્ડ’ નામના પરમાણુ મથકને ફરી ચાલુ કરવા માટે અબજો ડોલરની ડીલ કરી છે. એમેઝોને પણ એક ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટની બાજુમાં જ પોતાનું નવું સર્વર ફાર્મ ખરીદ્યું છે. એટલે કે, માત્ર તમારા AI પ્રોમ્પ્ટનો જવાબ આપવા અને ડેટા સાચવવા માટે કોર્પોરેટ કંપનીઓ હવે આખા પરમાણુ મથકો ખરીદી રહી છે! આ દર્શાવે છે કે આવનારા સમયમાં જેની પાસે સૌથી મોટા સર્વર ફાર્મ્સ હશે, તે જ દુનિયા પર રાજ કરશે.

૩. ભારત ક્યાં છે? ‘ડેટા કોલોનાઈઝેશન’ નો ડર અને દેશી રોકાણ

હવે વાત કરીએ આપણા ભારતની. ભારત પાસે ૮૦ કરોડથી વધુ ઇન્ટરનેટ યુઝર્સ છે. UPI નું રોકાણ, આધાર કાર્ડનો ડેટા, ઇન્સ્ટાગ્રામની રીલ્સ અને યુટ્યુબના વિડીયો – આપણે દુનિયામાં સૌથી વધુ ડેટા પેદા કરીએ છીએ. પણ અત્યાર સુધી આપણો મોટાભાગનો ડેટા વિદેશી કંપનીઓના અમેરિકા કે સિંગાપોર સ્થિત સર્વર્સમાં સચવાતો હતો. આને ડિજિટલ ભાષામાં ‘ડેટા કોલોનાઈઝેશન’ (ડેટાની ગુલામી) કહેવાય.

સરકારે જ્યારે ‘ડેટા લોકલાઈઝેશન’ નો કાયદો લાવીને કડક આદેશ આપ્યો કે “ભારતીયોનો ડેટા ભારતની જમીન પર જ રહેવો જોઈએ,” ત્યારે અચાનક ભારતમાં સર્વર ફાર્મ્સની ડિમાન્ડમાં રાતોરાત બ્લાસ્ટ થયો! મુંબઈ, ચેન્નઈ, હૈદરાબાદ અને પુણે જેવા શહેરો ડેટા સેન્ટરના હબ બની ગયા છે. રિલાયન્સ (Jio), અદાણી ગ્રુપ (AdaniConneX) અને હીરાનંદાની ગ્રુપ (Yotta) જેવી ભારતીય કંપનીઓ અબજો રૂપિયાના ખર્ચે ભારતમાં હજારો મેગાવોટના સર્વર ફાર્મ્સ ઊભા કરી રહી છે.

૪. ગુજરાતીઓ અને રિયલ એસ્ટેટનું નવું સ્વરૂપ: ‘કોમર્શિયલ બિલ્ડિંગ નહીં, ડેટા સેન્ટર બનાવો!’

આ સેક્ટરમાં હવે માત્ર મુકેશ અંબાણી કે ગૌતમ અદાણી જ નહીં, પણ ખાનગી અને મધ્યમ કક્ષાના ખેલાડીઓ પણ કૂદી પડ્યા છે. ખાસ કરીને ગુજરાત અને મુંબઈના ઘણા મોટા રિયલ એસ્ટેટ ડેવલપર્સ અને ઉદ્યોગપતિઓ હવે સમજી ગયા છે કે મોલ કે આઈટી પાર્ક (IT Park) બનાવવામાં જેટલું ભાડું મળે છે, તેના કરતા અનેકગણું ઊંચું અને સિક્યોર ભાડું ‘ડેટા સેન્ટર’ બનાવીને વિદેશી ટેક કંપનીઓને ભાડે આપવાથી મળે છે.

આ કોમર્શિયલ રિયલ એસ્ટેટનું તદ્દન નવું અને હાઈ-પ્રોફાઈલ સ્વરૂપ છે. ઘણા ગુજરાતી રોકાણકારોએ ભેગા મળીને નાના પાયે (Edge Data Centers) સર્વર ફાર્મ્સ ઊભા કરવાનું શરૂ કર્યું છે. આ એવા બિલ્ડિંગો હોય છે જેમાં કોઈ માણસો નથી હોતા, કોઈ બારીઓ નથી હોતી, માત્ર મોટા એસી (AC), ડબલ પાવર બેકઅપ અને અંદર હજારો સર્વર્સની બ્લિંક થતી લાઈટો જ હોય છે. આજના જમાનાનું આ સૌથી મોંઘું ‘ગોડાઉન’ છે!

‘ડેટા’ એ નવું ક્રૂડ ઓઈલ છે!

જે રીતે ૨૦મી સદીમાં જે દેશ પાસે તેલના કૂવા હતા તે સૌથી અમીર ગણાતા, તેવી જ રીતે ૨૧મી સદીમાં જે દેશ અને જે કંપનીઓ પાસે સૌથી શક્તિશાળી ‘સર્વર ફાર્મ્સ’ હશે, તેમની પાસે જ ભવિષ્યની ચાવી હશે.

આવતા વખતે જ્યારે તમે કોઈ ફોટો ક્લાઉડમાં અપલોડ કરો કે ચેટજીપીટી પાસે કોઈ જવાબ માંગો, ત્યારે યાદ રાખજો કે એ અદ્રશ્ય જાદુ પાછળ ક્યાંક હજારો માઈલ દૂર જમીન પર ઊભેલી એક ભવ્ય ઇમારત, લાખો લિટર પાણી, વિરાટ વીજળી અને સેંકડો એન્જિનિયરોનો પરસેવો કામ કરી રહ્યો છે. ‘ક્લાઉડ’ હવામાં નથી, પણ આપણા જમીન સાથે જોડાયેલા અર્થતંત્રનો સૌથી નવો અને સૌથી મજબૂત પાયો છે!