ડિજિટલ પેમેન્ટના યુગમાં દેશભરના સામાન્ય નાગરિકોથી લઈને નાના વેપારીઓ માટે UPI વ્યવહારો જીવનનો અનિવાર્ય ભાગ બની ગયા છે. જોકે, કેન્દ્ર સરકાર કે નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઑફ ઈન્ડિયા (NPCI) દ્વારા હજુ સુધી UPI પર પ્રસ્તાવિત વધારાના ચાર્જ લાગુ કરવામાં આવ્યા નથી, તેમ છતાં ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર વેપારીઓ પાસેથી અનધિકૃત રીતે એક્સ્ટ્રા ચાર્જ વસૂલવાની શરૂઆત થઈ ચૂકી છે. ઈન્ડિયન સ્કૂલ ઑફ બિઝનેસ (ISB) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક દેશવ્યાપી સર્વેક્ષણમાં સામે આવ્યું છે કે હોલસેલ સપ્લાયરો નાના વેપારીઓ અને રેકડી-પાથરણાવાળા દુકાનદારો પાસેથી UPI ચૂકવણી પર વધારાના નાણાં માંગી રહ્યા છે.
ISB સર્વેક્ષણ અને પ્રસ્તાવિત ચાર્જ એક નજરે
| વિગત | માહિતી / આંકડાકીય વિગત |
| સર્વેક્ષણ સંસ્થા | સેન્ટર ફૉર એનાલિટિકલ ફાઈનાન્સ, ઈન્ડિયન સ્કૂલ ઑફ બિઝનેસ (ISB) |
| સર્વેક્ષણનો સમયગાળો | 24 સપ્ટેમ્બરથી 10 ઑક્ટોબર 2026 |
| સર્વેક્ષણનું ક્ષેત્રફળ | 14 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 64 શહેરો |
| કુલ સહભાગી વેપારીઓ | 722 વેપારીઓ / નાના દુકાનદારો |
| એક્સ્ટ્રા ચાર્જનો ભોગ બનેલા | 10.4% વેપારીઓ |
| પ્રસ્તાવિત સામાન્ય MDR દર | ₹2,000 થી વધુના વ્યવહારો પર 0.4% (મહત્તમ ₹300) |
| વિશેષ કેટેગરી (રેલવે, ફ્યુઅલ વગેરે) | ₹2,000 થી વધુના વ્યવહારો પર ₹5 ફ્લેટ ચાર્જ |
| અમલીકરણ સ્થિતિ | દિવાળી પછી સુધી મોકૂફ (નવી તારીખ જાહેર થવાની બાકી) |
નિયમ લાગુ થયા પહેલાં જ સપ્લાયરોની મનમાની
ISBના સર્વેમાં બહાર આવેલા ચોંકાવનારા તારણો મુજબ, 10.4% નાના વેપારીઓએ પુષ્ટિ કરી છે કે છેલ્લા 10 દિવસમાં જ્યારે તેમણે માલસામાનની ખરીદી પેટે UPI દ્વારા ચૂકવણી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે સપ્લાયર્સે વધારાનો ચાર્જ ચૂકવવાની ફરજ પાડી હતી. સપ્લાયરો દ્વારા વેપારીઓને સ્પષ્ટ શરત મૂકવામાં આવી રહી છે કે જો ડિજિટલ પેમેન્ટ કરવું હોય તો વધારાનો બોજ ઉઠાવવો પડશે, જ્યારે રોકડ વ્યવહાર માટે આવો કોઈ ચાર્જ વસૂલાતો નથી. આ ગેરકાયદે પ્રેક્ટિસના કારણે નાના વિક્રેતાઓનો ધંધાકીય ખર્ચ વધી રહ્યો છે.
14 રાજ્યો અને 64 શહેરોમાં વિસ્તૃત તપાસ
ISBના સેન્ટર ફૉર એનાલિટિકલ ફાઈનાન્સ દ્વારા 24 સપ્ટેમ્બરથી 10 ઑક્ટોબર 2026 દરમિયાન 14 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 64 શહેરી વિસ્તારોમાં 722 નાના વેપારીઓનો સંપર્ક કરવામાં આવ્યો હતો. આ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે સરકાર કે નિયમનકારી તંત્ર તરફથી સત્તાવાર મંજૂરી ન હોવા છતાં, હોલસેલ બજારમાં અફવાઓ અને ગેરસમજનો લાભ ઉઠાવીને અનૌપચારિક રીતે વધારાના ચાર્જની વસૂલાત શરૂ કરી દેવામાં આવી છે.
UPI પર શું છે પ્રસ્તાવિત ફી માળખું?
NPCI અને સંબંધિત નાણાકીય માળખા હેઠળ ₹2,000થી વધુ રકમના ચોક્કસ વ્યાપારી વ્યવહારો પર 0.4% મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાગુ કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે, જેમાં મહત્તમ મર્યાદા ₹300 નક્કી કરવામાં આવી છે. આ સિવાય ઈંધણ, રેલવે ટિકિટ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ જેવી વિશેષ શ્રેણીઓમાં ₹2,000થી ઉપરના પેમેન્ટ પર ₹5નો ફ્લેટ ચાર્જ રાખવાની દરખાસ્ત છે. આ વ્યવસ્થા મૂળ 15 ઑક્ટોબરથી લાગુ થવાની હતી, પરંતુ હિતધારકોની રજૂઆતોને ધ્યાને લઈને NPCI દ્વારા તેને દિવાળી પછી સુધી મોકૂફ રાખવામાં આવી છે.
ડિજિટલ અર્થતંત્રને પ્રોત્સાહન આપવા માટે UPI ક્રાંતિકારી માધ્યમ સાબિત થયું છે, પરંતુ નિયમોના સત્તાવાર અમલ પૂર્વે જ સપ્લાયરો દ્વારા કરવામાં આવી રહેલી આવી વસૂલાત નાના વેપારીઓ માટે મોટો પડકાર બની રહી છે. નિયમનકારી તંત્રો દ્વારા તાત્કાલિક ધોરણે સ્પષ્ટતા જારી કરવામાં આવે અને ગેરકાયદેસર રીતે એક્સ્ટ્રા ચાર્જ વસૂલતા પરિબળો સામે પગલાં લેવાય તે અત્યંત આવશ્યક બની ગયું છે.
