ચોમાસાની વિદાય બાદ ગુજરાતમાં જળસંકટના એંધાણ: રાજ્યના 78 ડેમમાં 25%થી પણ ઓછો પાણીનો જથ્થો
ચાલુ વર્ષે ચોમાસાની ઋતુ સત્તાવાર રીતે વિદાય લઈ ચૂકી છે અને હવે વરસાદની કોઈ શક્યતા જણાતી નથી, ત્યારે ગુજરાત સામે આગામી દિવસોમાં પાણીની ગંભીર અછત ઊભી થવાની આશંકા પ્રબળ બની છે. મોસમ દરમિયાન થયેલા અનિયમિત અને નબળા વરસાદને પગલે રાજ્યના મોટાભાગના જળાશયો પોતાની ક્ષમતા મુજબ ભરાઈ શક્યા નથી. ચોમાસું પૂર્ણ થયા બાદ પણ ડેમોમાં પૂરતો જળસંગ્રહ ન થવાને કારણે તહેવારો બાદ ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોમાં દૈનિક વપરાશ તેમજ સિંચાઈ માટે પાણીની વ્યવસ્થા જાળવવી વહીવટી તંત્ર માટે અત્યંત પડકારજનક બની રહેશે.
જળાશયોની વર્તમાન સ્થિતિ અને જળસંગ્રહ
રાજ્યમાં મોસમનો સરેરાશ 89.19% વરસાદ નોંધાયો હોવા છતાં જળાશયોમાં પાણીની આવક ધારણા કરતાં ઘણી ઓછી રહી છે. સરદાર સરોવર સિવાયના રાજ્યના 206 ડેમની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા સામે હાલ માત્ર 69.56% જેટલું જ પાણી ઉપલબ્ધ છે. આ પૈકી મોટાભાગના ડેમ તળિયાઝાટક સ્થિતિમાં પહોંચ્યા છે, જે નીચે મુજબના વર્ગીકરણ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે:
| જળસંગ્રહ સ્તર | ડેમની સંખ્યા | ટકાવારી હિસ્સો |
| 100% ભરાયેલા ડેમ | 23 | 11.2% |
| 70% થી 100% સુધી | 45 | 21.84% |
| 50% થી 70% સુધી | 22 | 10.68% |
| 25% થી 50% સુધી | 38 | 18.45% |
| 25% થી ઓછો સંગ્રહ | 78 | 37.86% |
આ પણ વાંચો: નાયરા બાદ હવે Jio-bp એ ઝીંક્યો ભાવવધારો: પેટ્રોલમાં ₹5 અને ડીઝલમાં ₹3 નો ઉછાળો
અગ્રણી ડેમોમાં પાણીની ચિંતાજનક સપાટી
રાજ્યના મહત્ત્વના ગણાતા કેટલાક મોટા ડેમોમાં સંગ્રહ ખૂબ જ નહિવત રહ્યો છે, જેના કારણે સ્થાનિક સ્તરે ચિંતા વધી છે:
સીપુ ડેમ: માત્ર 4.11% પાણી
ઉન્ડ-1 ડેમ: 13.80% પાણી
ભાદર ડેમ: 19.45% પાણી
દાંતીવાડા ડેમ: 23.80% પાણી
બીજી તરફ, ધરોઈ ડેમમાં 52.22% અને મચ્છુ-1 ડેમમાં 60.10% જેટલો મધ્યમ જળસંગ્રહ ઉપલબ્ધ છે.
પ્રદેશવાર વરસાદની વિષમતા: ક્યાંક મહેર, ક્યાંક અછત
ચાલુ ચોમાસા દરમિયાન વરસાદનું વિતરણ રાજ્યભરમાં અસમાન રહ્યું છે. દક્ષિણ ગુજરાતમાં મેઘરાજા મન મૂકીને વરસ્યા છે, જ્યારે અન્ય ભાગોમાં વરસાદની તીવ્ર ઘટ જોવા મળી છે:
| ઝોન / વિસ્તાર | મોસમનો સરેરાશ વરસાદ (%) |
| દક્ષિણ ગુજરાત | 114.23% |
| પૂર્વ-મધ્ય ગુજરાત | 89.67% |
| સૌરાષ્ટ્ર | 71.43% |
| ઉત્તર ગુજરાત | 71.04% |
| કચ્છ | 57.60% |
દક્ષિણ ગુજરાત સિવાયના વિસ્તારોમાં વરસાદ મોટાભાગે ધીમીધારે પડ્યો હોવાથી નદી-નાળાઓમાં મોટો પ્રવાહ વહ્યો નથી, જેથી ડેમો સુધી પર્યાપ્ત આવક થઈ શકી નથી.
નર્મદા ડેમ બન્યો જીવાદોરી સમાન આશા
રાજ્યના મોટાભાગના નાના-મધ્યમ ડેમો ખાલી હોવા વચ્ચે સરદાર સરોવર નર્મદા ડેમ ગુજરાત માટે મોટો સહારો બન્યો છે. નર્મદા ડેમ સંપૂર્ણપણે 100% ભરાઈ ગયો છે અને તેમાં હાલ 3,34,080 MCFT પાણીનો વિપુલ જથ્થો ઉપલબ્ધ છે. આવનારા ઉનાળામાં જ્યારે અન્ય ડેમોમાંથી પાણી ખૂટશે ત્યારે નર્મદા આધારિત નેટવર્ક રાજ્યની તરસ છીપાવવા માટે સૌથી મહત્ત્વનું સાબિત થશે.
ચોમાસાની વિદાય બાદ ઊભી થયેલી આ જળસ્થિતિ સૂચવે છે કે દિવાળી પછી શિયાળુ પાકની સિંચાઈ અને ખાસ કરીને ઉનાળા દરમિયાન પીવાના પાણીનું વિતરણ કરવું સરકાર માટે ખરી કસોટી સાબિત થશે. રાજ્યના 78 જેટલા ડેમોમાં 25%થી પણ ઓછો સંગ્રહ હોવાથી ભૂગર્ભ જળ અને નર્મદા કમાન્ડ વિસ્તાર પર નિર્ભરતા વધશે. આવી સ્થિતિમાં વહીવટી તંત્ર દ્વારા જળ વ્યવસ્થાપનનું સચોટ આયોજન અને નાગરિકો દ્વારા પાણીનો કરકસરભર્યો ઉપયોગ અત્યંત અનિવાર્ય બની રહેશે.
