ગુજરાતમાં ભૂગર્ભજળની ગંભીર કટોકટી: ₹3,575 કરોડથી વધુના ખર્ચ છતાં 6 જિલ્લામાં જળસ્તર 88 મીટર સુધી ઊંડા ગયા
જળ એ જ જીવન છે, પરંતુ જ્યારે ધરતીના પેટાળમાંથી પાણીનું બેરોકટોક દોહન થાય અને તેને બચાવવાની યોજનાઓ માત્ર કાગળ પર જ રહી જાય, ત્યારે ભવિષ્ય પર મોટું સંકટ તોળાતું હોય છે. ગુજરાતમાં ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંચા લાવવા માટે સરકાર દ્વારા સુજલામ-સુફલામ અને અટલ ભૂજળ જેવી યોજનાઓ પાછળ ₹3,575 કરોડથી વધુનો જંગી ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં જમીની હકીકત અત્યંત ચિંતાજનક સામે આવી છે. ખુદ રાજ્ય સરકારે રજૂ કરેલા આંકડા સ્વીકારે છે કે રાજ્યના અનેક જિલ્લાઓમાં પાણીના તળ સતત ઊંડા ઉતરી રહ્યા છે અને જળની ગુણવત્તા પણ જોખમી બની રહી છે.
ઉત્તર ગુજરાત અને કચ્છમાં સૌથી વિકટ પરિસ્થિતિ
રાજ્યમાં ભૂગર્ભ જળના બેફામ વપરાશને કારણે ખાસ કરીને કચ્છ, બનાસકાંઠા, ગાંધીનગર, પાટણ, મહેસાણા અને સુરેન્દ્રનગર એમ 6 જિલ્લાઓમાં સ્થિતિ અત્યંત વિકટ બની છે. સત્તાવાર વિગતો અનુસાર, કચ્છના અંજારમાં 88 મીટર (ચોક્કસ આંકડા મુજબ 87.93 મીટર), માણસામાં 90 મીટર (ટેબલ મુજબ 60.69 મીટર), ઊંઝામાં 55 મીટર (56.16 મીટર) અને પાટનગર ગાંધીનગરમાં 54 મીટર (54.83 મીટર) સુધી પાણીના તળ નીચે ઉતરી ગયા છે. આ ઉપરાંત બનાસકાંઠાના દિયોદર, ધાનેરા અને ડીસા જેવા વિસ્તારોમાં પણ પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર હોવાનું સામે આવ્યું છે.
જિલ્લાવાર સરકારી ખર્ચ અને તાલુકાવાર ભૂગર્ભજળના સ્તરની સ્થિતિ
1. ભૂગર્ભજળ ઊંચા લાવવા સરકારે કરેલો જિલ્લાવાર ખર્ચ:
| જિલ્લો | ખર્ચ (₹ લાખમાં) |
| બનાસકાંઠા | 2,53,280 |
| મહેસાણા | 88,721 |
| કચ્છ | 10,383 |
| ગાંધીનગર | 2,397 |
| પાટણ | 1,523 |
| સુરેન્દ્રનગર | 1,225 |
2. વિવિધ તાલુકા અને શહેરોમાં ભૂગર્ભજળનું વર્તમાન સ્તર:
| તાલુકો / શહેર | ભૂગર્ભજળનું સ્તર (મીટરમાં) | તાલુકો / શહેર | ભૂગર્ભજળનું સ્તર (મીટરમાં) |
| અંજાર | 87.93 | ગાંધીનગર | 54.83 |
| માણસા | 60.69 | થાનગઢ | 43.92 |
| ભૂજ | 59.45 | ડીસા | 42.13 |
| ઊંઝા | 56.16 | સરસ્વતી | 40.50 |
| ભચાઉ | 55.53 | વિજાપુર | 36.03 |
| જોટાણા | 52.27 | મહેસાણા | 36.03 |
| ધાનેરા | 51.83 | વડગામ | 35.54 |
કૃષિ ક્ષેત્રે 54% થી વધુ પાણીનું ખેંચાણ અને યોજનાઓની નિષ્ફળતા
સત્તાવાર આંકડા દર્શાવે છે કે ગુજરાતમાં વાર્ષિક સરેરાશ 27.58 મિલિયન ક્યુબિક મીટર પાણી રિચાર્જ થાય છે, જેની સામે 25.58 BCM જેટલો જથ્થો ઉપલબ્ધ રહે છે. રાજ્યમાં કુલ ઉપલબ્ધ ભૂગર્ભ જળમાંથી 54% થી વધુ પાણી જમીનમાંથી ખેંચી લેવામાં આવે છે, જેમાં સૌથી મોટો હિસ્સો ખેતીવાડીનો છે. ભૂગર્ભ જળમાં સુધારો લાવવા માટે સુજલામ-સુફલામ અને અટલ ભૂજળ યોજના પાછળ કરોડો રૂપિયા ખર્ચાયા હોવા છતાં જમીની સ્તરે પરિણામ શૂન્ય હોવાનું ચિત્ર ઉપસ્યું છે.
નાઈટ્રેટ અને ફ્લોરાઈડયુક્ત પાણીથી બીમારીઓનો ભરડો
જમીનમાં ખૂબ જ ઊંડા બોરવેલમાંથી ખેંચાતા પાણીમાં નાઈટ્રેટ અને ફ્લોરાઈડ જેવા માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત હાનિકારક ક્ષારોનું પ્રમાણ ભયજનક રીતે વધી ગયું છે. આ દૂષિત અને ક્ષારયુક્ત પાણી પીવાથી નાગરિકોમાં ચામડીના રોગો, પેટની બીમારીઓ અને ખાસ કરીને ઉત્તર ગુજરાતના વિસ્તારોમાં સાંધાના દુઃખાવાના દર્દીઓની સંખ્યામાં મોટો વધારો જોવા મળી રહ્યો છે.
તંત્રના દાવા સામે નિષ્ણાતોની ગંભીર ચેતવણી
બીજી તરફ, સરકારી તંત્રનો દાવો છે કે નર્મદાના નીર, તળાવો ઊંડા કરવાની કામગીરી અને ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિને કારણે ચોમાસા બાદ ઘણા વિસ્તારોમાં જળસ્તરમાં સુધારો નોંધાયો છે. જોકે, પીવાના પાણીની ગુણવત્તા અને ઘટતા જળસ્તરનો પડકાર હજુ પણ યથાવત છે. જળ નિષ્ણાતોએ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે જો આગામી સમયમાં ભૂગર્ભ જળના બેફામ વપરાશ પર અંકુશ મૂકવામાં નહીં આવે, તો ગુજરાતનું પાતાળ સાવ ખાલી થઈ જશે.
₹3,575 કરોડથી વધુના જંગી બજેટ છતાં 6 જિલ્લાઓમાં ભૂગર્ભજળની કથળતી સ્થિતિ એ વહીવટી અમલીકરણ સામે મોટો સવાલ ઊભો કરે છે. જો માત્ર કાગળ પર યોજનાઓ ચલાવવાને બદલે જમીની સ્તરે જળસંચય અને પાણીના કરકસરયુક્ત વપરાશ પર કડક નિયંત્રણ નહીં લાવવામાં આવે, તો આવનારી પેઢી માટે પીવાના શુદ્ધ પાણીનું સંકટ વધુ ઘેરું બનશે.
