સાપ્તાહિક રજા અને શોષણના વિરોધમાં સુરતના કાપડ ઉદ્યોગના 10 લાખ શ્રમિકોનું સામૂહિક પલાયન, કેન્દ્રીય કાપડ મંત્રી ગિરિરાજ સિંહ સુરત દોડી આવ્યા
દેશની આર્થિક રાજધાની સમાન સુરતના વિશ્વવિખ્યાત ટેક્સટાઇલ અને એમ્બ્રોડરી ઉદ્યોગ પર અભૂતપૂર્વ સંકટના વાદળો ઘેરાયા છે. દૈનિક ૧૨ કલાક કામ કરાવવા છતાં અઠવાડિયામાં એક પણ દિવસ સાપ્તાહિક રજા ન મળવા અને કથિત શોષણના વિરોધમાં લાખો પરપ્રાંતીય શ્રમિકોએ ‘ગાંવ ચલો’ આંદોલનનું રણશિંગું ફૂંક્યું છે. અંદાજે ૧૦ લાખથી વધુ શ્રમિકો કામકાજ છોડીને પોતાના વતન ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર તરફ પલાયન કરી રહ્યા છે. આ ગંભીર પરિસ્થિતિને પગલે સુરત રેલવે સ્ટેશન પર ભારે અફરાતફરી સર્જાઈ છે અને કરોડો રૂપિયાનો ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગ સંપૂર્ણ ઠપ્પ થઈ જવાની ભીતિ પેદા થઈ છે. સ્થિતિની ગંભીરતા જોતાં કેન્દ્રીય કાપડ મંત્રી ગિરિરાજ સિંહ તાબડતોબ સુરત દોડી આવ્યા હતા અને સર્કિટ હાઉસ ખાતે સમીક્ષા બેઠક યોજી હતી.
૧૨ કલાક કામ અને મહિનાના ૩૦ દિવસ ડ્યુટી: શ્રમિકોની વ્યથા
સુરતના ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં કામ કરતા શ્રમિકોએ કારખાનેદારો સામે ગંભીર આક્ષેપો કર્યા છે:
રજા માગતાં નોકરીમાંથી બરતરફ: શ્રમિકોનો આરોપ છે કે મહિનાના તમામ ૩૦ દિવસ સુધી સતત ૧૨ કલાક કામ કરવાનું દબાણ કરાય છે. બીમારી કે થાકના લીધે એક દિવસની રજા લેવામાં આવે તો પણ સીધો પગાર કાપી લેવાય છે.
શોષણ અને પગાર અટકાવવો: ૭-૮ મહિના સુધી લોહી-પરસેવો વહાવ્યા બાદ વતન જવાની રજા માગતાં શેઠિયાઓ પગાર રોકીને ફેક્ટરીના ગેટ બહાર કાઢી મૂકે છે. અઠવાડિયામાં માત્ર એક રવિવારની રજા માગવા બદલ ૨૫૦ થી ૩૦૦ લોકોને એકસાથે નોકરીમાંથી હાંકી કઢાયા હોવાના દાવા છે.
સ્વાભિમાનભેર પલાયન: સુરતમાં શોષણ સહન કરવા કરતાં વતનમાં જઈને સામાન્ય મજૂરી કરવી સારી તેવા નિર્ધાર સાથે શ્રમિકો સામાન બાંધીને ટ્રેનો તરફ દોડી રહ્યા છે.
સુરત ટેક્સટાઇલ શ્રમિક આંદોલનની મુખ્ય રૂપરેખા
| પરિમાણ / પાસું | ચોક્કસ માહિતી અને વર્તમાન સ્થિતિ |
| આંદોલનનું નામ | ‘ગાંવ ચલો’ આંદોલન (શ્રમિકોનું સામૂહિક પલાયન) |
| અસરગ્રસ્ત ઉદ્યોગ | સુરત કાપડ, વીવિંગ અને એમ્બ્રોડરી ઉદ્યોગ |
| આંદોલનકારી શ્રમિકો | ૧૦ લાખથી વધુ શ્રમિકો (મુખ્યત્વે યુપી અને બિહારના) |
| મુખ્ય માંગણીઓ | અઠવાડિયામાં એક સાપ્તાહિક રજા (રવિવાર) & ૧૨ કલાકના બદલે નિયત કામ |
| રેલવે સ્ટેશનની સ્થિતિ | સુરત સ્ટેશને યુપી-બિહાર જતી ટ્રેનોમાં શ્રમિકોની લાંબી કતારો અને ભારે ભીડ |
| કેન્દ્રીય મંત્રીની મુલાકાત | ગિરિરાજ સિંહ (કેન્દ્રીય કાપડ મંત્રી) સુરત દોડી આવ્યા |
| ઉદ્યોગ પર સંકટ | કારીગરોની અછતને પગલે ઉત્પાદન ઠપ્પ થવાની સંભાવના |
કેન્દ્રીય કાપડ મંત્રીની મુલાકાત અને સૂફિયાણી વાતો
કાપડ ઉદ્યોગ પર સર્જાયેલી આ કટોકટી વચ્ચે કેન્દ્રીય મંત્રી ગિરિરાજ સિંહે સર્કિટ હાઉસ ખાતે પત્રકાર પરિષદ યોજી હતી, પરંતુ શ્રમિકોના સીધા પ્રશ્નો પર કોઈ નક્કર સમાધાન આપવાનું ટાળ્યું હતું:
પરિવારનો સિદ્ધાંત: ગિરિરાજ સિંહે જણાવ્યું હતું કે, “અમે સામ્યવાદીઓની જેમ મિલ અને મજૂરોના સંબંધોના વિરોધી નથી. મિલ માલિક અને મજૂર એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. માલિક મજૂરને અને મજૂર માલિકને પરિવાર માને તો જ ઉત્તમ વહીવટ ચાલી શકે.”
પ્રશ્નો ટાળ્યા: કાયદાકીય રજા અને ૧૨ કલાક કામના શોષણ અંગે પૂછાયેલા આકરા સવાલો સામે તેમણે માત્ર એટલો જ બચાવ કર્યો કે, “હું આ અંગે આગળ વાત કરીશ, ત્યાર બાદ જ વિસ્તૃત જવાબ આપી શકીશ.”
મોંઘવારી અંગે યુદ્ધનો હવાલો: દેશમાં વધતી મોંઘવારી અને મંદીના પ્રશ્ને મંત્રીએ દાવો કર્યો કે વૈશ્વિક સ્તરે ખાડી યુદ્ધના કારણે અસર પડી છે, પરંતુ વિશ્વની સરખામણીએ ભારતમાં પ્રોડક્ટના ભાવો એટલા વધ્યા નથી.
ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગ માટે લાલબત્તી: ઉત્પાદન ખોરવાવાનો ભય
સુરતનો કાપડ ઉદ્યોગ દેશ-વિદેશમાં સસ્તા અને ગુણવત્તાયુક્ત ફેબ્રિક્સ માટે જાણીતો છે, જેની સમગ્ર ઉત્પાદન ક્ષમતા યુપી-બિહારના આ કુશળ શ્રમિકો પર નિર્ભર છે:
કારીગરોની તીવ્ર અછત: જો ૧૦ લાખ શ્રમિકો વતન પરત ચાલ્યા જશે તો લૂમ્સ, ડાઇંગ, પ્રિન્ટિંગ અને એમ્બ્રોડરી એકમોમાં સંચાલન અશક્ય બની જશે.
દિવાળી સીઝન પર અસર: આગામી તહેવારોની સીઝનમાં દેશભરમાંથી કાપડના ઓર્ડરો પૂરા કરવાના સમયે જ કારીગરો ચાલ્યા જવાથી કરોડો રૂપિયાનું ટર્નઓવર અટકી જશે.
સુરતના ઔદ્યોગિક વિકાસમાં રાત-દિવસ એક કરનારા શ્રમિકોને કાયદેસરની સાપ્તાહિક રજા અને માનવીય કાર્યકારી વાતાવરણ ન મળવું એ શ્રમ કાયદાઓના અમલીકરણ સામે મોટો પ્રશ્નાર્થ છે. કેન્દ્રીય મંત્રીની માત્ર દિલાસા આપતી વાતોથી શ્રમિકોનો આક્રોશ શાંત થવાની શક્યતા ઓછી છે. જો સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર, ઉદ્યોગપતિઓ અને શ્રમ મંત્રાલય તાકીદે મધ્યસ્થી કરીને શ્રમિકોની વ્યાજબી માંગણીઓનો ઉકેલ નહીં લાવે, તો સુરતનો ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગ લાંબા ગાળાની મંદી અને પતનના મુખમાં ધકેલાઈ શકે છે.
