વૈશ્વિક કટોકટી અને યુદ્ધના વંટોળમાં ગુજરાતનો હીરા ઉદ્યોગ પટકાયો: હજારો રત્નકલાકારોએ રોજીરોટી ગુમાવી

જે ઉદ્યોગે સમગ્ર વિશ્વમાં પોતાની અપ્રતિમ કુશળતા અને કારીગરીથી અબજો રૂપિયાનું હુંડિયામણ મેળવી ગુજરાતનું નામ રોશન કર્યું હતું, તે હીરા ઉદ્યોગ આજે પોતાના અસ્તિત્વની સૌથી કપરી કટોકટી સામે ઝઝૂમી રહ્યો છે. ચમકદાર રત્નોને ઘસીને પોતાના પરિવારનું ગુજરાન ચલાવતા હજારો રત્નકલાકારોના જીવનમાં અચાનક અંધકાર છવાઈ ગયો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સર્જાયેલા રાજકીય તણાવો અને આર્થિક ડહોળાયેલી પરિસ્થિતિએ ગુજરાતના હીરા બજારોની રોનક છીનવી લીધી છે. જે હાથમાં ક્યારેક અનમોલ હીરા ચમકતા હતા, તે હાથ આજે અન્ય ક્ષેત્રોમાં મજૂરી અને સામાન્ય રોજગાર શોધવા માટે લાચાર બન્યા છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય પરિબળો અને કાચા માલની તંગીનો બેવડો માર

હીરા ઉદ્યોગકારોના જણાવ્યા અનુસાર, વર્તમાન મંદી સ્થાનિક નથી પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની વિષમ પરિસ્થિતિઓનું પરિણામ છે. રશિયા-યુક્રેન વચ્ચે ચાલી રહેલા સૈન્ય સંઘર્ષ અને મધ્ય-પૂર્વના દેશોમાં ફેલાયેલી અશાંતિને લીધે કાચા હીરા (રફ) મેળવવાની આખી સપ્લાય ચેઈન પડી ભાંગી છે. વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોને કારણે રફ માલ વધુ મોંઘો થયો છે, જ્યારે બીજી તરફ ભારતના તૈયાર હીરાના સૌથી મોટા ગ્રાહક એવા અમેરિકા અને યુરોપના બજારોમાં ખરીદી ઘટી ગઈ છે. આ બેવડા મારને લીધે કારખાનેદારો માટે વેપાર કરવો અસહ્ય બન્યો છે.

અમદાવાદના નાના અને મધ્યમ એકમો પર તાળાબંધી

આ વૈશ્વિક આંચકાની સૌથી વરવી અસર નાના અને મધ્યમ કક્ષાના હીરાના કારખાનાઓ પર જોવા મળી રહી છે. મોટા બજેટ કે લાંબો સમય નુકસાન વેઠવાની ક્ષમતા ન ધરાવતા માલિકો પાસે કારખાના બંધ કરવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ બચ્યો નથી. અમદાવાદમાં અગાઉ 600થી વધારે નાના-મોટા એકમો ધબકતા હતા, જેમાંથી હાલ 40% જેટલા કારખાનાઓમાં કાયમી ધોરણે કામકાજ અટકી ગયું છે. નવા ઓર્ડરના અભાવે ઘણા સંચાલકોએ કામના કલાકો ઘટાડ્યા છે અથવા તો એકમોને તાળાં મારી દીધાં છે.

આ પણ વાંચો: ભણાવવાનું બાજુએ મૂકી શિક્ષકો હવે શ્રમિકોના ભોજન કેન્દ્રો સંભાળશે: ગુજરાત સરકારના નવા નિર્ણયથી રોષ

રત્નકલાકારોની સ્થિતિ અને કારખાનાઓની સ્થિતિનું ચિત્ર

અમદાવાદ શહેરમાં સર્જાયેલી આ ગંભીર મંદીને આંકડાકીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં નીચે મુજબ સમજી શકાય છે:

રોજગારી ગુમાવી અન્ય કામો તરફ વળવા મજબૂર શ્રમિકો

અમદાવાદમાં એક સમયે 2 લાખથી વધુ કારીગરો ઘંટીઓ પર બેસી હીરા ઘસતા હતા, પરંતુ કામકાજ ઘટતા હવે માત્ર સવા લાખ જેટલા જ રત્નકલાકારો આ વ્યવસાયમાં ટકી રહ્યા છે. બાકીના કારીગરોએ આર્થિક તંગીથી બચવા માટે પરંપરાગત કળાને કાયમ માટે તિલાંજલિ આપી અન્ય ક્ષેત્રોમાં મજૂરીકામ કે નાની-મોટી વૈકલ્પિક નોકરીઓ સ્વીકારવી પડી છે. મંદી કેટલી ઊંડી છે તેનો ખ્યાલ એ બાબત પરથી જ આવે છે કે કારખાનાઓમાં સીધું 21 દિવસનું સત્તાવાર વેકેશન લાદી દેવામાં આવ્યું છે.

વિશ્વભરની મોંઘી જ્વેલરીને ચમકાવતો આપણો હીરા ઉદ્યોગ આજે પોતે એક વિશાળ અંધકારમય ખાઈમાં ધકેલાઈ રહ્યો છે. જો વૈશ્વિક તણાવોનો શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ નહીં આવે અને કાચા હીરાની સપ્લાય તેમજ તૈયાર માલની માંગ પુનઃ સામાન્ય નહીં થાય, તો આ પરંપરાગત વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા હજારો પરિવારો માટે ભરણપોષણનો પ્રશ્ન વધુ વિકટ બનશે. આ સ્થિતિમાંથી ઉદ્યોગને બેઠો કરવો એ આવનારા સમયનો સૌથી મોટો પડકાર છે.