સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જે ન કરી શક્યું, તે ફિફાના 105 મીટરના મેદાને આખી દુનિયાને કરી બતાવ્યું!
ગઈકાલે રાત્રે જ્યારે સ્પેનની ટીમે ફિફા વર્લ્ડકપની શાનદાર ટ્રોફી ઊઠાવી, ત્યારે દુનિયાભરના અબજો ફૂટબોલ પ્રેમીઓ રોમાંચિત થઈ ગયા. આપણે ત્યાં કદાચ મેસ્સી કે રોનાલ્ડોના નામથી આગળ ફૂટબોલની ચર્ચા ભાગ્યે જ થાય છે, પરંતુ આ વર્લ્ડકપે મેદાનની બહાર એક એવો જબરદસ્ત જિયો-પોલિટિકલ મેસેજ આપ્યો છે, જે દુનિયાની મહાસત્તાઓના અહંકારને તોડી નાખે છે.
સ્પેનની ટીમ જ્યારે ફાઇનલમાં મેદાન પર ઉતરી, ત્યારે તેમની પાસિંગ ગેમ અને આક્રમક રણનીતિ જોવા જેવી હતી. વર્લ્ડકપ ફાઇનલનો એ રોમાંચ, સ્ટેડિયમમાં ગુંજતો લાખો ચાહકોનો અવાજ અને અંતે સ્પેનિશ ખેલાડીઓની આંખમાં આવેલી ખુશીની ચમક—આ બધું સાબિત કરે છે કે ફૂટબોલ એ માત્ર રમત નથી, એક ધર્મ છે. પરંતુ આ ધર્મની સૌથી મોટી તાકાત કઈ છે? એ તાકાત છે તેના નિયમોની પવિત્રતા.
દુનિયામાં જ્યારે પણ ‘ગ્લોબલ ઓર્ડર’ (વૈશ્વિક વ્યવસ્થા) ની વાત આવે છે, ત્યારે આપણને વારંવાર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN), વર્લ્ડ બેંક કે ડબલ્યુટીઓ (WTO) ના દાખલા આપવામાં આવે છે. પણ વાસ્તવિકતા એ છે કે આ બધી સંસ્થાઓ નિષ્ફળ અને પક્ષપાતી સાબિત થઈ છે. જિયો-પોલિટિક્સના અસલી મેદાન પર શક્તિશાળી દેશો હંમેશા પોતાના ફાયદા માટે નિયમો બદલી નાખે છે. પરંતુ, ફૂટબોલનું મેદાન એકમાત્ર એવી જગ્યા છે જ્યાં આખી દુનિયા સાચા અર્થમાં ‘સમાન’ બને છે. આ સમાનતા અને નિયમોના કડક પાલનનું અર્થશાસ્ત્ર આપણા કોર્પોરેટ અને રાજકીય જગત માટે એક બહુ મોટો માસ્ટરક્લાસ છે.
‘વીટો પાવર’ ની ગેરહાજરી અને નિયમોની સર્વોપરિતા
જરા વિચાર કરો, સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પરિષદમાં પાંચ મહાસત્તાઓ (અમેરિકા, રશિયા, ચીન, ફ્રાન્સ, બ્રિટન) પાસે ‘વીટો પાવર’ છે. આખી દુનિયા એક તરફ હોય, છતાં આ પાંચમાંથી કોઈ એક દેશ ધારે તો આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાને કચરાપેટીમાં નાખી શકે છે.
પરંતુ, ફિફાના મેદાન પર દુનિયાના કોઈપણ દેશનો ‘વીટો’ નથી ચાલતો! અહીં માત્ર ૧૭ નિયમો છે અને તે જ સર્વોપરી છે. પેનલ્ટી બોક્સમાં ફાઉલ થાય, તો તે આર્જેન્ટિનાએ કર્યો હોય, અમેરિકાએ કર્યો હોય કે પછી આફ્રિકાના કોઈ ગરીબ દેશ સેનેગલે કર્યો હોય—રેફરીની વ્હીસલ બધા માટે એકસમાન વાગે છે. અમેરિકા પોતાના આર્થિક પાવરનો ઉપયોગ કરીને રેફરીને એવું નથી કહી શકતું કે “અમે મહાસત્તા છીએ, એટલે અમને ઓફસાઇડનો નિયમ લાગુ નહીં પડે.” જ્યારે નિયમો સમાન હોય છે અને કોઈ અપવાદ નથી હોતા, ત્યારે જ સાચો ન્યાય અને સાચું ટેલેન્ટ બહાર આવે છે.
‘લેવલ પ્લેઇંગ ફિલ્ડ’: નાના દેશોનો ઉદય
આપણે ત્યાં ઘણીવાર એવો સવાલ પૂછાય છે કે ગ્લોબલ સાઉથ (વિકાસશીલ અને ગરીબ દેશો) કેમ પાછળ રહી ગયા? જવાબ બહુ સ્પષ્ટ છે: દુનિયાની આર્થિક વ્યવસ્થામાં ક્યારેય સમાન તક આપવામાં જ નથી આવી. મોટા દેશો નાના દેશો પર ટેક્સ અને પ્રતિબંધો લાદી દે છે.
પરંતુ ફૂટબોલ એક અલગ જ આદર્શ વિશ્વ (Utopia) ઊભું કરે છે. કેપ વર્ડે (Cape Verde) કે કુરાકાઓ (Curaçao) જેવા ટચૂકડા દેશો કે જેમને નકશા પર શોધવા અઘરા પડે, તેઓ પણ આ સમાન નિયમોને કારણે વર્લ્ડકપના ક્વોલિફાયર રાઉન્ડમાં યુરોપના દિગ્ગજોને પરસેવો પાડી દે છે. જ્યારે નિયમોમાં ભેદભાવ નથી હોતો, ત્યારે આફ્રિકા કે એશિયાના નાના દેશો પણ સાબિત કરી દે છે કે જો તે બધાને એકસમાન પરિસ્થિતિ મળે, તો તેઓ દુનિયાની કોઈપણ સત્તાને હરાવવાની તાકાત ધરાવે છે.
શાસકો અને કોર્પોરેટ્સ
સ્પેનની જીત પાછળ માત્ર તેમના સ્ટાર ખેલાડીઓ જ નહીં, પણ એક મજબૂત સિસ્ટમ છે. આજના વૈશ્વિક રાજકીય પરિદ્રશ્યમાં, મોટા દેશો અને વિશાળ કોર્પોરેટ કંપનીઓ હંમેશા વૈશ્વિક નિયમોને પોતાના ખિસ્સામાં રાખવા માંગે છે.
ડૉલરનો અહંકાર અને મેદાનની ‘આર્થિક તટસ્થતા’
જિયો-પોલિટિક્સમાં જ્યારે કોઈ શક્તિશાળી દેશને નાનો દેશ ખટકે છે, ત્યારે તે ‘આર્થિક પ્રતિબંધો’ નામનું ભયાનક હથિયાર ઉગામે છે. ડૉલરની તાકાતથી નાના અને વિકાસશીલ દેશોનું આર્થિક ગળું દબાવી દેવામાં આવે છે અને તેમને વૈશ્વિક વેપાર કરતા રોકી દેવાય છે. પરંતુ ફૂટબોલના મેદાન પર દેશનો જીડીપી કે મિલિટરી બજેટ શૂન્ય થઈ જાય છે. મેદાન પર અમેરિકા કે બ્રિટન પાસે રમનારા જેટલા ૧૧ ખેલાડીઓ છે, બરાબર તેટલા જ ખેલાડીઓ આફ્રિકાના મોરોક્કો કે લેટિન અમેરિકાના કોઈ ગરીબ દેશ પાસે છે. અહીં રમતનો સમય ૯૦ મિનિટનો જ છે, જેને કોઈ અબજોપતિ દેશ પોતાના પૈસાથી ખરીદીને ૧૨૦ મિનિટનો નથી કરી શકતો! અહીં જો નિયમ તૂટે, તો રેફરીના ખિસ્સામાંથી નીકળતું યેલો કે રેડ કાર્ડ વિકસિત કે વિકાસશીલ બધા માટે સરખું જ હોય છે. આર્થિક મજબૂરી ભલે દુનિયાના નકશા પર કોઈ દેશને લાચાર સાબિત કરી દે, પણ મેદાનની લીલી જાજમ પર તો પરસેવો, સ્ટેમિના અને સ્કિલ જ એકમાત્ર ચલણ છે. આ ‘આર્થિક તટસ્થતા’ જ ફૂટબોલને ખરા અર્થમાં દુનિયાની સૌથી મોટી લોકશાહી બનાવે છે.
ભારતના રાજકારણ અને કોર્પોરેટ જગતે પણ ફિફા પાસેથી આ નિયમ શીખવા જેવો છે: સામાન્ય અને સમાન નિયમોને વળગી રહેવું એ જ સફળતા ફેલાવવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે. જો તમે સિસ્ટમમાં બેઠેલા ‘માનીતા’ લોકો માટે નિયમો હળવા કરશો અને સામાન્ય માણસ માટે કડક રાખશો, તો તમારી સંસ્થા ક્યારેય વર્લ્ડ-ક્લાસ નહીં બની શકે.
ફિફા વર્લ્ડકપ ભલે પૂરો થઈ ગયો, સ્પેન ભલે ચેમ્પિયન બની ગયું, પણ તેણે દુનિયાને અરીસો બતાવ્યો છે. આ 105 મીટર લાંબા અને 68 મીટર પહોળા લીલાછમ મેદાને સાબિત કર્યું છે કે જ્યારે નિયમો સમાન હોય, ન્યાય પારદર્શક હોય (VAR ટેકનોલોજીની જેમ) અને કોઈને જન્મ કે દેશના આધારે વિશેષાધિકાર (Privilege) ન મળે, ત્યારે દુનિયા કેટલી સુંદર અને રોમાંચક બની શકે છે! કાશ, દુનિયા ચલાવનારા નેતાઓ આ ફૂટબોલના મેદાનમાંથી કૂટનીતિનો આટલો સીધો પાઠ ભણી શકે.
કદમાં કોણ મોટું? UN કે FIFA?
ભૌગોલિક પહોંચ: તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) પાસે દુનિયાના ૧૯૩ સભ્ય દેશો છે, જ્યારે ફિફા પાસે ૨૧૧ સભ્ય દેશો (કે ફૂટબોલ એસોસિએશન) છે! એટલે કે, રાજકારણ કરતાં ફૂટબોલની પહોંચ વધુ વૈશ્વિક અને વ્યાપક છે.
માઇગ્રેશનનું સર્વશ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ: ફિફાએ ૨૦૨૧ માં નિયમો બદલીને ખેલાડીઓને અમુક શરતોને આધીન પોતાની ‘રાષ્ટ્રીયતા’ બદલવાની છૂટ આપી. આનાથી એવા ખેલાડીઓને મોટો ફાયદો થયો જેઓ યુરોપમાં સ્થાયી થયા હતા પણ મૂળ આફ્રિકાના હતા. દુનિયા જ્યારે માઇગ્રન્ટ્સ (શરણાર્થીઓ) માટે દરવાજા બંધ કરી રહી છે, ત્યારે ફૂટબોલે તેમને પોતાના દેશનું ગૌરવ વધારવાની તક આપી છે.
રુથલેસ મેરિટોક્રેસી (નિર્મમ યોગ્યતા): મેદાન પર કોઈ ખેલાડીના પિતા કોણ છે, તેનું બેંક બેલેન્સ કેટલું છે કે તે કયા ધર્મનો છે, તે બધું જ ગૌણ બની જાય છે. ફૂટબોલ દુનિયાની સૌથી મોટી ‘મેરિટોક્રેસી’ છે—જો તમારા પગમાં જાદુ છે, તો જ તમે ટીમમાં છો. ભલામણ કે સગાવાદ માટે આ વર્લ્ડકપમાં કોઈ જગ્યા હોતી નથી.
