અમરનાથના પવિત્ર ‘હિમલિંગ’ ના ઓગળવાના કારણો શું છે?

હિન્દુ ધર્મમાં અમરનાથ યાત્રાનું અત્યંત આગવું મહત્ત્વ છે. ગુફાની છતમાંથી ટપકતા પાણીના બરફીલા ટીપાં જામીને કુદરતી રીતે જ એક ભવ્ય શિવલિંગનો આકાર લે છે, જેને ભક્તો સાક્ષાત ‘બાબા બર્ફાની’ માને છે. પરંપરાગત રીતે આ હિમનું શિવલિંગ શ્રાવણ મહિનાની પૂર્ણિમા (રક્ષાબંધન) સુધી અકબંધ રહેતું હતું. પરંતુ હવે જુલાઈની શરૂઆતમાં જ તે ઓગળી જાય છે.

ધાર્મિક લોકો આને કળયુગનો પ્રભાવ માની શકે છે, પરંતુ વિજ્ઞાન અને પર્યાવરણના નિષ્ણાતો આના માટે સંપૂર્ણપણે મનુષ્યને જવાબદાર માને છે. હિમાલયની અત્યંત નાજુક ઈકો-સિસ્ટમ (પર્યાવરણીય તંત્ર) હવે માનવ મહેરામણનો ભાર સહન કરી શકે તેમ નથી.

૧. ભીડનો અતિરેક

બરફને ટકાવી રાખવા માટે ગુફાની અંદરનું તાપમાન શૂન્યની આસપાસ હોવું જરૂરી છે. જ્યારે કોઈ એક બંધ અને સાંકડી ગુફામાં રોજના ૧૦ થી ૧૫ હજાર શ્રદ્ધાળુઓ શ્વાસ લે છે, ત્યારે તેમના શરીરમાંથી નીકળતી ગરમી (Latent Heat) અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ગુફાના ‘માઇક્રો-ક્લાઈમેટ’ (સ્થાનિક આબોહવા) ને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખે છે.

એક સામાન્ય માણસનું શરીર આશરે ૧૦૦ વોટના બલ્બ જેટલી ઉષ્મા (ગરમી) ફેંકે છે. કલ્પના કરો કે હજારો લોકો જ્યારે એકસાથે ગુફામાં દર્શન માટે ધક્કામુક્કી કરતા હોય, ત્યારે એ ગુફા સાક્ષાત એક ભઠ્ઠીમાં ફેરવાઈ જાય છે. આ ઉપરાંત, દર્શન માટે મુકાયેલી હાઈ-વોલ્ટેજ હેલોજન લાઈટો પણ પુષ્કળ ગરમી પેદા કરે છે. આ કૃત્રિમ ગરમીને કારણે હિમલિંગ અંદરથી અને બહારથી ઝડપથી ઓગળવા માંડે છે.

આ પણ વાંચો: પ્લેનનું નહિ, પૃથ્વી ગ્રહનું બ્લેક બોક્સ!

૨. હેલિકોપ્ટર અને ‘VIP ટ્રેન્ડ’

એક સમય હતો જ્યારે અમરનાથ યાત્રા એ અત્યંત કઠિન તપસ્યા ગણાતી હતી. લોકો પગપાળા અઠવાડિયાઓ સુધી ચાલીને ત્યાં પહોંચતા. પરંતુ હવે આ યાત્રા એક ‘ટુરિઝમ પેકેજ’ બની ગઈ છે.

જે લોકો ચાલી શકતા નથી (અથવા ચાલવા માંગતા નથી), તેમના માટે પંચતરણીથી લઈને ગુફાની તદ્દન નજીક સુધી હેલિકોપ્ટર સેવાઓ ધમધમે છે. આ હેલિકોપ્ટરના રોટર્સ (પંખા) જ્યારે ફરે છે, ત્યારે તે ભયાનક અવાજ અને કંપન (Vibrations) પેદા કરે છે. આ વાઇબ્રેશનની સીધી અસર બરફના બંધારણ પર પડે છે. વળી, હેલિકોપ્ટરના એન્જિનમાંથી નીકળતા ગરમ વાયુઓ અને પ્રદૂષણ સીધા ગુફાના વાતાવરણમાં ભળે છે. પર્યાવરણ સમિતિઓએ વારંવાર ભલામણ કરી છે કે હેલિકોપ્ટરને ગુફાથી ઘણા કિલોમીટર દૂર જ લેન્ડ કરાવવા જોઈએ, પરંતુ કમર્શિયલ ઓપરેટર્સ અને ‘VIP’ દર્શનાર્થીઓના દબાણ આગળ સિસ્ટમ નમતું જોખી દે છે.

૩. હિમાલયમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગનો ડબલ એટેક

ફક્ત અમરનાથ જ નહીં, સમગ્ર કાશ્મીર અને હિમાલય અત્યારે ક્લાઈમેટ ચેન્જનો સૌથી ખરાબ માર સહન કરી રહ્યા છે. શિયાળામાં જ્યાં પુષ્કળ બરફ પડવો જોઈએ, ત્યાં હવે વરસાદ પડે છે અથવા સૂકું વાતાવરણ રહે છે (Snowless winters).

આ વર્ષે જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરીમાં કાશ્મીરમાં બરફ જ નહોતો પડ્યો. જ્યારે પાયામાં જ બરફ ન હોય, ત્યારે ઉનાળામાં હિમલિંગ કેવી રીતે ટકી શકે? બીજી તરફ, મે અને જુલાઈ મહિનામાં ઉત્તર ભારતમાં જે ભયાનક હીટવેવ આવે છે, તેની અસર પર્વતો પર પણ વર્તાય છે. ગ્લેશિયર્સ (હિમનદીઓ) રેકોર્ડ ઝડપે પીગળી રહ્યા છે. અમરનાથના હિમલિંગનું પીગળવું એ આ મોટા ગ્લોબલ વોર્મિંગ ડિઝાસ્ટરનું માત્ર એક નાનકડું લક્ષણ છે.

૪. લંગર, કચરો અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિનાશ

યાત્રાના રૂટ પર ઠેર-ઠેર ‘ફ્રી લંગર’ (ભોજન કક્ષ) ચાલે છે. શ્રદ્ધાની દ્રષ્ટિએ આ બહુ મોટું પુણ્યનું કામ છે, પરંતુ પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ આ એક મોટી આફત છે.

હજારો લોકો માટે ભોજન રાંધવા માટે મોટા પાયે ગેસના સિલિન્ડરો અને લાકડાં બાળે છે, જે આખા રૂટનું તાપમાન વધારે છે. લાખો પ્લાસ્ટિકની બોટલો, રેપર્સ અને માનવ-કચરો પવિત્ર પહાડોમાં ઠાલવવામાં આવે છે. યાત્રાને ‘સરળ’ બનાવવા માટે પહાડો કાપીને રસ્તાઓ પહોળા કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ બધાના કારણે હિમાલયની પથ્થર અને બરફની વ્યવસ્થા ખોરવાઈ ગઈ છે.

ભગવાન પ્રકૃતિમાં છે, પ્રકૃતિના વિનાશમાં નહીં! અમરનાથના પીગળતા શિવલિંગને આપણે માત્ર એક સમાચાર તરીકે ન જોઈ શકીએ; આ પ્રકૃતિએ આપેલી એક અંતિમ અને સ્પષ્ટ ચેતવણી છે.

આપણે એ સમજવું પડશે કે આસ્થા અને પર્યાવરણ એકબીજાના દુશ્મન ન હોવા જોઈએ. જો ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે આ પવિત્ર તીર્થસ્થાનને બચાવવું હશે, તો સરકાર અને શ્રદ્ધાળુઓ બંનેએ કડક નિયમો સ્વીકારવા પડશે. ભીડને નિયંત્રિત કરવા માટે દૈનિક યાત્રાળુઓની સંખ્યા પર કડક મર્યાદા (Capping) મૂકવી પડશે, અમરનાથ ગુફાને ‘નો-ફ્લાય ઝોન’ જાહેર કરવો પડશે અને આખી યાત્રાને ‘ઇકો-ફ્રેન્ડલી’ બનાવવી પડશે. જો મનુષ્ય પોતાના ઘમંડ અને સગવડતા ખાતર પ્રકૃતિ પર અત્યાચાર કરવાનું બંધ નહીં કરે, તો આવનારા વર્ષોમાં મહાદેવ કાયમ માટે હિમાલયમાંથી અંતર્ધ્યાન થઈ જશે!