મતદાર યાદીના SIR દરમિયાન ફોર્મ 6 માં ફેરફાર મામલે સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂંટણી પંચ પાસે ખુલાસો માંગ્યો: CEC ને સસ્પેન્ડ કરવાનો ઇનકાર
દેશમાં મતદાર યાદી સુધારણા માટે હાથ ધરવામાં આવેલી ‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ (SIR) કવાયત અને મતદાર નોંધણી માટેના ‘ફોર્મ 6’ માં કરાયેલા ફેરફારો સામે સર્વોચ્ચ અદાલતે લાલ આંખ કરી છે. ચૂંટણી પંચના નિર્ણયોમાં આંતરિક વિરોધાભાસ અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાના ઉલ્લંઘનના આક્ષેપો કરતી અરજીઓ પર સુનાવણી કરતાં સુપ્રીમ કોર્ટે ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI), કેન્દ્ર સરકાર, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) અને બંને ચૂંટણી કમિશનરો પાસેથી લેખિત જવાબ અને સત્તાવાર રેકોર્ડ્સ માંગ્યા છે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે આ તબક્કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને સસ્પેન્ડ કરવાનો વચગાળાનો આદેશ આપવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો છે.
ફોર્મ 6 શું છે અને મતદાર નોંધણીમાં તેનું મહત્વ
ભારતીય ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ‘ફોર્મ 6’ એ સૌથી પાયાનો વૈધાનિક દસ્તાવેજ છે, જેના દ્વારા કોઈપણ પાત્ર ભારતીય નાગરિક મતદાર યાદીમાં પોતાનું નામ સામેલ કરવા માટે સત્તાવાર અરજી કરે છે.
અરજીનું સરનામું: આ ફોર્મ સંબંધિત વિધાનસભા/મતદારક્ષેત્રના મતદાર નોંધણી અધિકારી (ERO) ને સંબોધીને ભરવામાં આવે છે.
જરૂરી વિગતો: તેમાં અરજદારનું નામ, સંબંધીની વિગતો, સરનામું, જન્મ તારીખ, જાતિ, ઓળખ વિગતો અને આધાર માહિતી માંગવામાં આવે છે.
કાયદાકીય ઘોષણા: અરજદારે એક સત્તાવાર બાંહેધરી આપવી પડે છે, જેમાં કોઈપણ ખોટી માહિતી આપવી એ લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950 ની કલમ 31 હેઠળ સજાપાત્ર ગુનો બને છે.
સરળ નિયમો: નિયમો અનુસાર અરજી અંગ્રેજી કે પ્રાદેશિક ભાષામાં ભરી શકાય છે અને મતક્ષેત્રનો નંબર કે નામ ન આવડતું હોય તો પણ માત્ર તે કારણસર અરજી રદ કરી શકાતી નથી.
ફોર્મ 6 અને SIR પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા મુખ્ય વિવાદો
અરજદારોએ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ રજૂઆત કરી હતી કે ચૂંટણી પંચે પોતાના સોફ્ટવેર દ્વારા ફોર્મ 6 માં SIR આધારિત વધારાની શરતો અને ફીલ્ડ્સ દાખલ કરી દીધા હતા, જે મૂળ કાયદામાં નહોતા.
| વિવાદનું મુખ્ય પાસું | અરજદારોના આક્ષેપો / વિગતો |
| વંશાવલીની માહિતી | પિતા કે દાદાની વિગતો અને અગાઉના SIR ની લિંક ફરજિયાત કરવી |
| કાયદાકીય ઉલ્લંઘન | 1960 ના મતદારોના નોંધણી નિયમોમાં સુધારો કર્યા વિના સોફ્ટવેરમાં ફેરફાર |
| પંચમાં આંતરિક મતભેદ | ચૂંટણી કમિશનર વિવેક જોશી અને સુખબીર સિંહ સંધુએ વાંધો નોંધાવ્યો |
| સામૂહિક નિર્ણયનો અભાવ | મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર દ્વારા એકતરફી આદેશો અપાયા હોવાનો આરોપ |
| અરજદારોની માંગણી | CEC જ્ઞાનેશ કુમારનું સસ્પેન્શન, ડેટા અને ઓડિટ ટ્રેલ્સનું સંરક્ષણ |
સુપ્રીમ કોર્ટની મહત્વની ટિપ્પણી અને વલણ
ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની બનેલી ત્રણ જજોની ખંડપીઠે સુનાવણી દરમિયાન સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે આ ફેરફારોને અધિકૃત કોણે કર્યા છે? ચીફ જસ્ટિસે નોંધ્યું હતું કે કોર્ટ દ્વારા સુધારેલા ફોર્મ 6 ને મંજૂરી આપવામાં આવી નથી અને રેકોર્ડ્સ રજૂ થયા પછી જ ખબર પડશે કે આ ફેરફારો કોના આદેશથી થયા હતા.
સાથોસાથ, જસ્ટિસ બાગચીએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જ્યાં સુધી સત્તાવાર જવાબો ન આવે ત્યાં સુધી અદાલત કોઈ પણ નિર્ણયને એકપક્ષીય રીતે ગેરબંધારણીય જાહેર કરી શકે નહીં. જો સત્તાવાર રેકોર્ડ પરથી સાબિત થશે કે નિર્ણયો સર્વસંમતિ કે બહુમતીથી લેવાયા નહોતા, તો કોર્ટ તેને રદ (અલ્ટ્રા-વાયરસ) ઠેરવતા અચકાશે નહીં. તેથી હાલના તબક્કે સીઈસીને સસ્પેન્ડ કરવાનો આદેશ આપી શકાય નહીં.
ચૂંટણી પંચ દ્વારા વધારાની ઘોષણા પાછી ખેંચાઈ
આ વિવાદ વકરતાં અને કાયદાકીય ગૂંચવણો ઊભી થતાં ચૂંટણી પંચે એવા તમામ રાજ્યોમાં ફોર્મ 6 માંથી વધારાની SIR-સંબંધિત ઘોષણા પાછી ખેંચી લીધી છે જ્યાં મતદાર યાદી સુધારણા કવાયત પૂર્ણ થઈ ગઈ છે. ECINET એપ, પોર્ટલ અને તમામ સંબંધિત મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી (CEO) પોર્ટલ પરથી આ વધારાના ફીલ્ડ્સ હટાવી દેવામાં આવ્યા છે. તેનો અર્થ એ થયો કે જે રાજ્યોમાં આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગઈ છે ત્યાં નાગરિકોએ હવે માત્ર નિયમિત વૈધાનિક ફોર્મ 6 જ ભરવાનું રહેશે. જોકે, ચૂંટણી પંચે અગાઉ એવી સ્પષ્ટતા કરી હતી કે નોન-SIR સમયગાળા માટે 1960 ના નિયમો મુજબનું જ ફોર્મ ઉપયોગમાં લેવાશે.
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર કાયદો 2023 અને સામૂહિક સત્તાનો મુદ્દો
આ વિવાદ ‘ચીફ ઇલેક્શન કમિશનર એન્ડ અધર ઇલેક્શન કમિશનર્સ એક્ટ, 2023’ ની કલમ 18 ના અર્થઘટન પર કેન્દ્રિત છે. આ જોગવાઈ સ્પષ્ટપણે નિર્દેશ કરે છે કે બહુ-સદસ્યીય પંચનું કામકાજ શક્ય તેટલું સર્વસંમતિથી થવું જોઈએ અને મતભેદની સ્થિતિમાં બહુમતીના આધારે જ નિર્ણય લેવાવો જોઈએ. અરજદારોનો આરોપ છે કે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરોએ ઓછામાં ઓછી 14 વખત નિર્ણયો સામે ઔપચારિક વાંધો ઉઠાવ્યો હોવા છતાં તેને અવગણીને સોફ્ટવેર અને મતદાર યાદી સંબંધિત નીતિઓ એકતરફી રીતે લાગુ કરવામાં આવી હતી.
મતદાર યાદી એ લોકશાહી ચૂંટણી વ્યવસ્થાનો મૂળભૂત પાયો છે, જેમાં સામાન્ય નાગરિકના મતાધિકારનો સીધો સવાલ જોડાયેલો છે. ચૂંટણી પંચની સ્વાયત્તતા અને સામૂહિક નિર્ણય લેવાની પદ્ધતિ સામે ઉઠેલા આ ગંભીર પ્રશ્નો પર સુપ્રીમ કોર્ટની નોટિસ બાદ સમગ્ર તંત્ર સતર્ક બન્યું છે. હવે ચૂંટણી પંચ અને કેન્દ્ર સરકાર સુપ્રીમ કોર્ટમાં કયા દસ્તાવેજો અને તર્ક રજૂ કરે છે તેના આધારે જ સ્પષ્ટ થશે કે ફોર્મ 6 ના સુધારા કાયદાકીય દાયરામાં હતા કે પછી પંચની આંતરિક કાર્યપદ્ધતિમાં મોટા ફેરફારની જરૂર પડશે.
