ચૂંટણી પંચમાં આંતરિક મતભેદ અને સત્તા સંઘર્ષ: 10 મહિનામાં 14 વખત વાંધા બાદ ઉઠેલા સૌથી મોટા પ્રશ્નોનું વિશ્લેષણ
ભારતીય લોકશાહીની કરોડરજ્જુ ગણાતા ચૂંટણી પંચના બંધારણીય માળખા અને તેની કાર્યશૈલી સામે અભૂતપૂર્વ પ્રશ્નાર્થ ચિહ્નો ખડા થયા છે. ‘ધ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ના ઘટસ્ફોટ મુજબ, ત્રણ સભ્યોના પંચમાંથી બે ચૂંટણી કમિશનરોએ માત્ર ૧૦ મહિનામાં ૧૪ જેટલી વખત સંપૂર્ણ પંચના નામે લેવાયેલા નિર્ણયો સામે લેખિતમાં ઔપચારિક વાંધો નોંધાવ્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટમાં કમિશનરોની નિમણૂકના કાયદા સામે ચાલી રહેલી સુનાવણી અને પાંચ જજોની બંધારણીય બેંચની રચનાની ભલામણ વચ્ચે આ સમગ્ર વિવાદના કેન્દ્રમાં રહેલા મુખ્ય મુદ્દાઓનું વિગતવાર પૃથક્કરણ સામે આવ્યું છે.
બે ચૂંટણી કમિશનરોએ કયા પાયાના મુદ્દાઓ પર વિરોધ નોંધાવ્યો?
કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ ઉઠાવેલા વાંધાઓ ચૂંટણી વહીવટની પાયાની કામગીરી સાથે સીધા જોડાયેલા છે. તેમણે નવા મતદારોની નોંધણી માટે વપરાતા ‘ફોર્મ ૬’માં કરાયેલા ફેરફારો, સંક્ષિપ્ત સુધારણા પ્રક્રિયા (SIR) દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામો દૂર કરવા અને પુનઃસ્થાપિત કરવાના નિયમો, તેમજ મતદારોની પુનઃસ્થાપના સામેની અપીલ પ્રક્રિયા પર ગંભીર સવાલો કર્યા હતા. સૌથી અગત્યનું એ છે કે, તેમણે મતદાર યાદીના કેન્દ્રીય ડેટાબેઝની ઍક્સેસ, તેના નિયંત્રણ અને સંપૂર્ણ પંચની ઔપચારિક મંજૂરી વિના પંચના નામે બહાર પાડવામાં આવેલા સંચાર સામે લેખિત નોંધ મૂકી હતી.
ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા અને સામૂહિક નિર્ણયનો દાવો
સામે આવેલા અહેવાલો પર ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટતા કરી છે કે કોઈપણ બહુ-સદસ્યીય બંધારણીય સંસ્થામાં નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન અલગ-અલગ મંતવ્યો અને સૂચનો આવવા એ તંદુરસ્ત લોકશાહીનું લક્ષણ છે. પંચના જણાવ્યા અનુસાર, ચર્ચાના તબક્કે ઉઠાવવામાં આવેલા મુદ્દાઓ આંતરિક પ્રક્રિયાનો ભાગ હતા અને આખરે જે પણ નિર્ણયો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે તે તમામ ત્રણેય કમિશનરોની સંમતિ અને સામૂહિક મંજૂરીથી જ લેવાયા હતા.
કાયદાકીય માળખું: શું કમિશનરો વચ્ચે મતભેદ શક્ય છે?
‘ચીફ ઈલેક્શન કમિશનર એન્ડ અધર ઈલેક્શન કમિશનર્સ એક્ટ, ૨૦૨૩’ની કલમ ૧૮ સ્પષ્ટ કરે છે કે પંચનું તમામ કામકાજ શક્ય હોય ત્યાં સુધી સર્વસંમતિથી ચાલવું જોઈએ. જોકે, કાયદો મતભેદની સ્થિતિમાં સ્પષ્ટ જોગવાઈ આપે છે કે જો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) અને અન્ય કમિશનરો વચ્ચે કોઈ મુદ્દે અસંમતિ સર્જાય, તો બહુમતી એટલે કે ૨-૧ના ગુણોત્તરના આધારે નિર્ણય આખરી ગણાશે. વર્તમાન વિવાદમાં પ્રશ્ન માત્ર મતભેદનો નથી, પરંતુ બે કમિશનરોની જાણ બહાર કે મંજૂરી વિના સંપૂર્ણ પંચના નામે પગલાં લેવાયા હોવાના આક્ષેપનો છે.
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરનું પદ: શું તેઓ અન્ય કમિશનરોના વડા છે?
બંધારણીય અને કાયદાકીય રીતે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર એ અન્ય બે કમિશનરોના ‘બોસ’ કે ઉપરી અધિકારી નથી. ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર ટી.એન. શેષનના સમયગાળામાં સુપ્રીમ કોર્ટે ઐતિહાસિક ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ચૂંટણી પંચ એક બહુ-સદસ્યીય સંસ્થા છે અને અન્ય કમિશનરો માત્ર શોભાના પ્યાદા નથી. ૨૦૨૩નો નવો કાયદો પણ સામૂહિક માળખાને સમર્થન આપે છે. આ વ્યવસ્થા કોઈ સચિવના વડપણ હેઠળના સરકારી વિભાગ જેવી નહીં, પરંતુ ત્રણ જજોની અદાલતી બેંચ જેવી સમાન અધિકારવાળી વ્યવસ્થા છે, જ્યાં CEC પાસે અન્ય કમિશનરો પર કોઈ વિશેષ ‘કાસ્ટિંગ વોટ’નો અધિકાર હોતો નથી.
અગાઉના મતભેદો અને વર્તમાન વિવાદ વચ્ચેનો તફાવત
ચૂંટણી પંચમાં અગાઉ પણ મતભેદો સપાટી પર આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભૂતપૂર્વ ચૂંટણી કમિશનર અશોક લવાસાએ આદર્શ આચાર સંહિતાના ઉલ્લંઘન સંબંધિત કેટલાક કેસોમાં બહુમતીના વલણથી અલગ અસંમતિ નોંધાવી હતી અને પંચે ૨-૧થી નિર્ણયો લીધા હતા. જોકે, વર્તમાન વિવાદ તેના કરતાં સાવ ભિન્ન છે. અહીં આચારસંહિતા નહીં પરંતુ મતદાર યાદી પ્રણાલીનું સંચાલન, ડેટાબેઝનું વહીવટી નિયંત્રણ અને નિર્ણયો લેવા માટે આપવામાં આવતી સત્તાવાર અધિકૃતતા સામે બે કમિશનરોએ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે.
અસંમતિ સાર્વજનિક થવી જોઈએ કે ગુપ્ત?
આ મુદ્દો સંસ્થાકીય સ્તરે ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યો છે. ગુપ્તતાની તરફેણ કરનારાઓનું માનવું છે કે ચૂંટણી જેવી અતિ સંવેદનશીલ પ્રક્રિયા દરમિયાન પંચની અંદર નિખાલસ ચર્ચા થઈ શકે તે માટે મતભેદો ખાનગી રહેવા જરૂરી છે. બીજી તરફ, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)ની મોનેટરી પોલિસી કમિટી અને સુપ્રીમ કોર્ટની જેમ ચૂંટણી પંચમાં પણ અસંમતિના તર્ક જાહેર થવા જોઈએ તેવી દલીલ થઈ રહી છે. RBIમાં દરેક સભ્યના મત અને કારણો પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવે છે, જ્યારે ચૂંટણી પંચે પરંપરાગત રીતે આવી પારદર્શિતાથી અંતર જાળવ્યું છે.
ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને મતદાર ડેટાબેઝનું કેન્દ્રીકરણ
આજના યુગમાં ચૂંટણી વહીવટ મોટાપાયે સોફ્ટવેર વહીવટ બની ગયો છે. કાયદા અનુસાર મતદાર યાદીની કાનૂની સત્તા સ્થાનિક ચૂંટણી નોંધણી અધિકારીઓ (EROs) પાસે છે. પરંતુ આધુનિક વ્યવસ્થા સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર ચાલે છે. તપાસ મુજબ, કમિશનરોએ ડેટાબેઝના વધતા કેન્દ્રીકરણ સામે વાંધો લીધો હતો. ગોવામાં લાયક ઠરેલા ૯૭ મતદારો સોફ્ટવેરમાં સુવિધા ન હોવાને કારણે ઉમેરાઈ ન શક્યા તે ઘટના દર્શાવે છે કે ટેકનોલોજી સ્થાનિક વૈધાનિક અધિકારીઓના કાયદેસરના અધિકારો પર હાવી થઈ રહી છે.
SIR પ્રક્રિયાની વિશાળતા અને લાખો મતદારો પર અસર
આ સમગ્ર વિવાદની ગંભીરતા સંક્ષિપ્ત સુધારણા પ્રક્રિયા (SIR)ના સ્કેલના કારણે અનેકગણી વધી જાય છે. દેશના ૩૦ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં હાથ ધરાયેલી આ કવાયતમાં ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી ૧૩ કરોડથી વધુ નામો બાકાત રાખવામાં આવ્યા હતા. જોકે મતદારો પાસે પુનઃ દાવો અને અપીલ કરવાનો અધિકાર હોય છે, પરંતુ કોઈપણ કાયદેસર નાગરિક ટેકનિકલ ખામી કે વહીવટી વિસંગતતાના કારણે મતાધિકારથી વંચિત રહે તે લોકશાહી વ્યવસ્થામાં અત્યંત ચિંતાજનક બાબત ગણાય છે.
ચૂંટણી પંચના આંતરિક સંચાલન, સોફ્ટવેર સિસ્ટમ અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અંગે સામે આવેલા આ દસ મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો દેશના ચૂંટણી માળખાની સ્વાયત્તતા સામે મોટો પડકાર રજૂ કરે છે. કમિશનરો વચ્ચેની અસંમતિ સામાન્ય વહીવટી પ્રક્રિયાથી આગળ વધીને સંસ્થાના નિયંત્રણ અને અધિકારોના સંતુલન સુધી પહોંચી ગઈ છે. સુપ્રીમ કોર્ટની બંધારણીય બેંચ સમક્ષ નિમણૂક પ્રક્રિયાનો મામલો પેન્ડિંગ છે ત્યારે ચૂંટણી પંચની આંતરિક પારદર્શિતા અને નાગરિકોના મતાધિકારની સુરક્ષા જાળવી રાખવી સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા બની રહે છે.
