વોશિંગ્ટનમાં ટ્રમ્પ-શી સંમેલન વચ્ચે મોટો ઘટસ્ફોટ: અમેરિકા સાથે શાંતિ મંત્રણા વચ્ચે ચીને ઈરાનને લશ્કરી સાધન-સામગ્રી પહોંચાડી
વોશિંગ્ટનમાં અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ વચ્ચેની દ્વિપક્ષીય મુલાકાતને લઈને રાજદ્વારી વાતાવરણ ગરમાયેલું છે, ત્યારે જ એક ચોંકાવનારા અહેવાલે વૈશ્વિક રાજકારણમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ (WSJ)ના સંશોધનાત્મક અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે બેઇજિંગ એક તરફ યુદ્ધવિરામ અને શાંતિ મંત્રણાની વાતો કરતું હતું, ત્યારે બીજી તરફ ગુપ્ત રીતે તેહરાનને લશ્કરી સ્તરે સક્ષમ બનાવી રહ્યું હતું. રેડ કાર્પેટ સ્વાગતની ઝાકઝમાળ પાછળ ચીન-ઈરાન સૈન્ય સાંઠગાંઠનો આ પર્દાફાશ હવે સુપરપાવર સમિટમાં એક મોટો અને અસ્વસ્થતાભર્યો મુદ્દો બની ગયો છે.
યુદ્ધવિરામ પર સહી અને તેહરાનમાં ચીની વિમાનનું લેન્ડિંગ
અહેવાલ અનુસાર, જ્યારે ગત ઉનાળામાં અમેરિકા અને ઈરાન કામચલાઉ યુદ્ધવિરામ માટે સંમત થયા, ત્યારે ચીને તણાવ ઘટાડવા માટે પોતે ડઝનેક કોલ કર્યા હોવાનો અને શી જિનપિંગે અંગત પહેલ કરી હોવાનો દાવો કર્યો હતો. પરંતુ રાજદ્વારી દેખાવ પાછળની વાસ્તવિકતા સાવ અલગ હતી. જે દિવસે યુદ્ધવિરામ કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા, તે જ દિવસે ચીનનું એક વિશેષ કાર્ગો વિમાન ઈરાનના સંરક્ષણ મંત્રાલય માટે અતિ સંવેદનશીલ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સાધનો લઈને સીધું તેહરાન એરપોર્ટ પર ઉતર્યું હતું.
ડ્રોન અને મિસાઇલ પાર્ટ્સના ૧,૩૦૦થી વધુ શિપમેન્ટનો ઘટસ્ફોટ
ઈરાની કસ્ટમ રેકોર્ડ્સના વિશ્લેષણ પરથી સામે આવ્યું છે કે આ કોઈ છૂટીછવાઈ ઘટના નહોતી. જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ થી જૂન ૨૦૨૬ સુધીના સમયગાળામાં ચીનથી ઈરાનના સંરક્ષણ મંત્રાલય અને ત્યાંની કંપનીઓને ડ્યુઅલ-યુઝ (નાગરિક તેમજ સૈન્ય ઉપયોગી) પાર્ટ્સના લગભગ ૧,૩૦૦ શિપમેન્ટ મોકલવામાં આવ્યા હતા. યુદ્ધવિરામના માત્ર બે દિવસ બાદ જ વધુ ૬ મિલિયન ડૉલરથી વધુ કિંમતના સાધનો પહોંચાડાયા હતા, જેનો સીધો ઉપયોગ ડ્રોન સિસ્ટમ્સ તેમજ બેલિસ્ટિક મિસાઇલ માર્ગદર્શન સાધનોમાં થઈ શકે છે.
હવાઈ પુલ મારફતે સપ્લાય લાઇન: પ્રતિબંધિત મહાન એરની ભૂમિકા
યુએસ નેવી દ્વારા ઈરાનના દરિયાઈ માર્ગો પર નાકાબંધી કરાયા બાદ ચીન અને ઈરાન વચ્ચે આકાશ માર્ગે શસ્ત્ર-સામગ્રીની હેરાફેરી તેજ બની હતી. ફ્લાઇટ ટ્રેકિંગ ડેટા અનુસાર, અમેરિકી પ્રતિબંધો હેઠળ આવતી ઈરાની એરલાઇન ‘મહાન એર’ દ્વારા બેઇજિંગ, શાંઘાઈ અને ગુઆંગઝુથી તેહરાન વચ્ચેની ફ્લાઇટ્સ અઠવાડિયામાં ૪ થી વધારીને ૨૭ સુધી પહોંચાડી દેવામાં આવી હતી. સપ્ટેમ્બરના પ્રારંભ સુધીમાં આ એરલાઇને ૩૯ જેટલી ઉડાનો ભરી હતી, જેમાં મોટાભાગની ફ્લાઇટ્સ મુસાફરોને બદલે લશ્કરી સાધનસામગ્રીના કાર્ગો વહન માટે વપરાઈ હોવાનું જણાયું છે.
શાહેદ ડ્રોન અને મિસાઇલ કેમિકલ પાછળ ચીની કંપનીઓ
સ્ટ્રેટેજિક એનાલિસિસ સંસ્થાઓ (CSIS)ના મૂલ્યાંકન મુજબ, ઈરાન દ્વારા વપરાતા ઘાતક ‘શાહેદ’ ડ્રોનમાં મળી આવેલા મહત્વના ઘટકો ચીની સપ્લાયર્સ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે. ચીની કંપનીઓએ મિસાઇલ પ્રોપેલન્ટ (બળતણ) બનાવવા માટે વપરાતું રાસાયણિક દ્રવ્ય ‘સોડિયમ પરક્લોરેટ’ પણ ઈરાનને પૂરું પાડ્યું હતું. આ ઉપરાંત, ઈરાનને શોલ્ડર-ફાયર્ડ (ખભા પરથી ચાલતી) ચીની મિસાઇલ સિસ્ટમ બેલારુસના માર્ગે ગુપ્ત રીતે આપવાનો પ્રયાસ પણ અમેરિકી સુરક્ષા એજન્સીઓએ ટ્રેસ કર્યો હતો, જોકે તે પ્રયાસ નિષ્ફળ રહ્યો હતો.
ઈરાની તેલની ખરીદી અને વોશિંગ્ટનનું આંતરિક દ્વંદ્વ
આ સંબંધ માત્ર શસ્ત્રો પૂરતો સીમિત નથી પરંતુ ઊર્જા ક્ષેત્રે પણ સહજીવન સમાન છે. ચીન ઈરાનના ક્રૂડ ઓઈલની કુલ નિકાસનો ૮૦ થી ૯૦ ટકા હિસ્સો ખરીદીને તેહરાનને આર્થિક સંકટમાંથી ઉગારી રહ્યું છે. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમે વ્હાઇટ હાઉસમાં મોટો મતભેદ ઊભો કર્યો છે. અમેરિકી સંરક્ષણ મંત્રી પીટ હેગસેથ ચીનને આ મામલે સીધું જવાબદાર ઠેરવવાની તરફેણમાં છે, જ્યારે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર સમિટ પૂર્વે વેપાર, તાઇવાન અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ જેવા વ્યાપક મુદ્દાઓને પ્રાથમિકતા આપવા ખાતર આ વિવાદને મોટો બનાવવાથી બચતું જોવા મળ્યું છે.
વોશિંગ્ટનમાં શી જિનપિંગનું ભવ્ય રાજદ્વારી સ્વાગત ભલે બે મહાસત્તાઓ વચ્ચે સુમેળનો દેખાવ કરતું હોય, પરંતુ ઈરાનને ચીન તરફથી અપાતી લશ્કરી સહાયે પડદા પાછળ ગંભીર અવિશ્વાસ પેદા કર્યો છે. એક તરફ શાંતિદૂત બનવાનો ડોળ અને બીજી તરફ અમેરિકાના કટ્ટર વિરોધી દેશને શસ્ત્રો પૂરા પાડવાની બેઇજિંગની આ બેવડી નીતિએ અમેરિકી સુરક્ષા નિષ્ણાતોની ચિંતા વધારી દીધી છે. આ ઘટસ્ફોટ બાદ ટ્રમ્પ-શી મંત્રણામાં આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને મધ્યપૂર્વના ભવિષ્યને લઈને તીવ્ર ઘર્ષણ સર્જાય તેવા પૂરા એંધાણ વર્તાઈ રહ્યા છે.
