શું ખરેખર ટ્રાફિક સિગ્નલ ઓગળી રહ્યા છે કે પછી આ ‘આર્કિટેક્ચરલ નિષ્ફળતા’ છે?
સોશિયલ મીડિયા પર અત્યારે ઓગળતા ટ્રાફિક સિગ્નલ અને ડામરના રસ્તાઓના વિડીયો વાયરલ થઈ રહ્યા છે. પેરિસથી લઈને લંડન સુધીનો આખો યુરોપ ખંડ અત્યારે ભયાનક હીટવેવ (Heatwave) નો સામનો કરી રહ્યો છે. આ માત્ર ગ્લોબલ વોર્મિંગની ઘટના નથી, પણ સદીઓથી માત્ર ‘ઠંડી’ સહન કરવા માટે બનેલા યુરોપિયન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સૌથી મોટી અને ભયાનક કસોટી છે.
વરસાદ નથી પડી રહ્યો એટલે કંટાળી ગયા છો? ઇરીટેટ થયા છો? ત્રસ્ત છો? હજુ પણ ગરમી ચાલુ છે એટલે ત્રાસી ગયા હશો. આખો જુન મહિનો પસાર થયો અને એ કોરોકટ ગયો. હજુ પણ વરસાદના એંધાણ નથી. હજુ પણ એસીની જરૂર પડે છે. જુલાઈ મહિનામાં પણ એસી સતત ચાલુ રાખવું પડશે એવું લાગે છે. પાણીકાપ માથે દેખાઈ રહ્યો છે ને વર્ષ ભારે જશે એવું લાગે છે? વેઇટ, આ વખતે આપણે ગુજરાતીઓ કે ભારતીયો એકલા નથી. ભારત કરતા વધુ મોટો પ્રદેશ અત્યારે ગરમી સામે ખરાબ રીતે ઝઝૂમી રહ્યો છે.
જ્યારે યુરોપનું તાપમાન ૪૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસને પાર કરી જાય, ત્યારે ભારતમાં બેઠેલા લોકોને કદાચ નવાઈ ન લાગે, કારણ કે આપણે તો ૪૫ ડિગ્રીમાં પણ ટ્રાફિક સિગ્નલ પર શાંતિથી ઊભા રહેવા ટેવાયેલા છીએ. પરંતુ, યુરોપ માટે આ તાપમાન એક રાષ્ટ્રીય આફત સમાન છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી પેરિસ, રોમ, લંડન અને મેડ્રિડ જેવા ભવ્ય શહેરો ભઠ્ઠીની જેમ શેકાઈ રહ્યા છે. હીટવેવના કારણે નદીઓ સુકાઈ રહી છે અને જનજીવન ખોરવાઈ ગયું છે.
આ પરિસ્થિતિ વચ્ચે સોશિયલ મીડિયા પર અનેક શોકિંગ વિડીયો વાયરલ થઈ રહ્યા છે, જેમાં ટ્રાફિક સિગ્નલની પ્લાસ્ટિકની લાઈટો ઓગળીને નીચે પડતી દેખાય છે અથવા કારના બમ્પર પીગળી રહ્યા છે. આ ઘટના પાછળનું ભૌગોલિક અને આર્કિટેક્ચરલ સત્ય શું છે, અને યુરોપની આ દશા કેમ થઈ રહી છે? શું ખરેખર આગઝરતી ગરમી પડી રહી છે કે યુરોપની વસ્તુઓ નબળી છે?
આ પણ વાંચો: તાવમાં સપડાયેલા ૫ વર્ષના માસૂમને આંચકી આવી સારવાર મળે તે પૂર્વે જ દમ તોડ્યો
૧. વાયરલ વિડીયોનું સત્ય: ‘ફેક ન્યૂઝ’ અને ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી વચ્ચેની ભેદરેખા
ઇન્ટરનેટ પર ફરતા ‘ઓગળતા ટ્રાફિક સિગ્નલ’ ના તમામ વિડીયો સાચા નથી હોતા. મોટેભાગે આવા વિડીયો કુવૈત કે મિડલ-ઇસ્ટના જૂના વિડીયો હોય છે, અથવા તો સિગ્નલની નીચે કોઈ વાહનમાં લાગેલી આગના કારણે પ્લાસ્ટિક ઓગળ્યું હોય છે, જેને ‘હીટવેવ’ ના નામે વાયરલ કરી દેવામાં આવે છે.
પરંતુ, આનો અર્થ એ નથી કે યુરોપમાં પરિસ્થિતિ સામાન્ય છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે ત્યાં ટ્રાફિક સિગ્નલ ભલે ન ઓગળતા હોય, પણ રેલવેના પાટા અને એરપોર્ટના રનવે ખરેખર પીગળી રહ્યા છે! યુરોપનો ડામર (Tarmac) અત્યંત નીચા તાપમાનને સહન કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હોય છે. જ્યારે તાપમાન ૪૦ ડિગ્રીએ પહોંચે છે, ત્યારે રસ્તાઓ ચીકણા થઈ જાય છે અને રેલવેના પાટા ગરમીના કારણે ફૂલીને વાંકાચૂકા (Buckling) થઈ જાય છે, જેના કારણે ટ્રેનો રદ કરવી પડે છે.
૨. ‘હીટ ડોમ’નો હુમલો: આફ્રિકાની ગરમી યુરોપમાં કેમ ફસાઈ?
યુરોપની આ ભયાનક ગરમી પાછળ મુખ્ય હવામાનના બે વિલન જવાબદાર છે: ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ‘હીટ ડોમ’.
ઉત્તર આફ્રિકાના સહારા રણમાં પેદા થતી ભયંકર ગરમ હવા ભૂમધ્ય સમુદ્ર (Mediterranean Sea) પાર કરીને યુરોપ પર ધસી આવે છે. સામાન્ય સંજોગોમાં પવન આ ગરમીને આગળ ધકેલી દે છે. પરંતુ ક્લાઈમેટ ચેન્જના કારણે વાતાવરણમાં એક ઊંચા દબાણનો પટ્ટો સર્જાય છે, જે આ ગરમ હવાને એક વિશાળ કવચ કે ‘ઢાંકણ’ (Dome) ની જેમ યુરોપની ઉપર જ જકડી રાખે છે. આ ગરમ હવા બહાર નીકળી શકતી નથી અને નીચે આવતી જાય છે, જેથી તે વધુ ને વધુ ગરમ થાય છે. જેટ સ્ટ્રીમ (વાતાવરણના ઉપરના સ્તરમાં વહેતા પવનો) ની ગતિ ધીમી પડી જવાને કારણે આ હીટ ડોમ અઠવાડિયાઓ સુધી એક જ જગ્યાએ સ્થિર રહે છે.
૩. ‘આર્કિટેક્ચર ઓફ કોલ્ડ’ નો ફાંસો: ઘરો જ બની ગયા છે ઓવન!
યુરોપની અસલી સમસ્યા તેના તાપમાનમાં નથી, તેના આર્કિટેક્ચરમાં છે. ભારત જેવા દેશોમાં સદીઓથી ‘આર્કિટેક્ચર ઓફ હીટ’ (ગરમીને અનુકૂળ બાંધકામ) વિકસાવવામાં આવ્યું છે. આપણા ઘરોમાં ક્રોસ-વેન્ટિલેશન, ઊંચી છત, છજ્જા અને ખુલ્લા આંગણા હોય છે.
આની સામે, યુરોપિયન શહેરોનું આર્કિટેક્ચર ‘ઠંડી’ ને રોકવા અને ગરમીને ઘરમાં ‘ટ્રેપ’ (કેદ) કરવા માટે ડિઝાઇન થયેલું છે. ત્યાંની ઇમારતોની દિવાલો જાડી હોય છે, બારીઓ નાની હોય છે અને મોટાભાગના ઘરોમાં હીટિંગ સિસ્ટમ હોય છે. જ્યારે બહારનું તાપમાન વધે છે, ત્યારે આ ઘરો હીટ-ટ્રેપ બની જાય છે. સૌથી ભયાનક વાત એ છે કે યુરોપના ૯૦% થી વધુ ઘરોમાં એર-કન્ડિશનર (AC) કે સિલિંગ ફેન (પંખા) જ નથી! પરિણામે, જ્યારે હીટવેવ આવે છે, ત્યારે ત્યાંના ઘરો જ સાક્ષાત ઓવન બની જાય છે, જે સીધી રીતે લોકોના (ખાસ કરીને વૃદ્ધોના) મૃત્યુનું કારણ બને છે.
૪. આ ગરમીનો અંત ક્યારે? ગ્લોબલ વોર્મિંગનું નવું અર્થશાસ્ત્ર
લોકોના મનમાં એક જ પ્રશ્ન છે કે આ હીટવેવ ક્યારે પૂરો થશે? હવામાનશાસ્ત્રીઓના મતે આ એક ઋતુગત ચક્ર છે જે થોડા અઠવાડિયામાં શાંત પડી જશે, પરંતુ લાંબા ગાળા માટે આનો કોઈ જ અંત નથી.
યુરોપે હવે સ્વીકારવું પડશે કે આ કોઈ ‘અસામાન્ય ઘટના’ નથી, પણ આ જ ભવિષ્યનું ‘ન્યૂ નોર્મલ’ છે. આ હીટવેવની આર્થિક કિંમત બહુ મોટી છે. ફ્રાન્સ અને જર્મનીમાં નદીઓ સુકાઈ જવાને કારણે જળમાર્ગે થતો કોલસા અને માલસામાનનો વેપાર ઠપ્પ થઈ ગયો છે. વીજળીની માંગ આસમાને પહોંચી છે અને ખેતીનો પાક બળી રહ્યો છે.
એક સાંસ્કૃતિક અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરલ શિફ્ટની જરૂર:
જે ખંડ દાયકાઓથી માત્ર પોતાના હળવા અને ખુશનુમા ઉનાળા માટે જાણીતો હતો, તે હવે ક્લાઈમેટ ચેન્જનું સૌથી મોટું ‘હોટ-સ્પોટ’ બની ગયો છે. યુરોપે હવે પોતાની રહેણીકરણી, બિલ્ડીંગ કોડ્સ અને અર્થવ્યવસ્થાને શૂન્યમાંથી ફરીથી ડિઝાઇન કરવા પડશે. તેઓએ હવે એર-કન્ડિશનિંગ પાછળ અબજો ડોલરનું રોકાણ કરવું પડશે અને ગરમી સહન કરી શકે તેવા રસ્તાઓ બનાવવા પડશે. પ્રકૃતિનો આ એક સ્પષ્ટ સંદેશ છે કે અમીર દેશો ભલે પોતાની આર્થિક તાકાત પર ગર્વ કરતા હોય, પરંતુ પ્રકૃતિના પ્રકોપ સામે સૌથી વિકસિત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પણ મીણની જેમ ઓગળી જતું હોય છે!
હીટવેવની જિયો-ઇકોનોમિક અસરો:
ટુરિઝમ સેક્ટર પર ફટકો: ગ્રીસ, ઇટાલી અને ફ્રાન્સ જેવા દેશો જે સમર ટુરિઝમ પર નભે છે, ત્યાં પ્રવાસીઓની સંખ્યા ઘટી રહી છે. ગરમીના કારણે ઐતિહાસિક સ્મારકો બપોરના સમયે બંધ રાખવા પડે છે.
નદીઓ સુકાવાથી પાવરની કટોકટી: ફ્રાન્સના ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટ્સને ઠંડા રાખવા માટે નદીઓના પાણીની જરૂર પડે છે. નદીઓનું સ્તર ઘટતાં અને પાણી ગરમ થતાં પાવર પ્લાન્ટ્સનું ઉત્પાદન ઘટાડવું પડ્યું છે.
કૃષિ અને ફૂડ સિક્યોરિટી: સ્પેન અને ઇટાલીમાં ઓલિવ ઓઇલ અને દ્રાક્ષ (વાઇન) ના પાકને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું છે, જેના કારણે ગ્લોબલ માર્કેટમાં આ વસ્તુઓના ભાવ આસમાને પહોંચી રહ્યા છે.
