સૌરમંડળ બહાર પ્રવાહી જળનો ભંડાર: પૃથ્વીથી 100 પ્રકાશવર્ષ દૂર સમુદ્રથી ઘેરાયેલા એક્ઝોપ્લેનેટ TOI-1452 b ની શોધ

અનંત બ્રહ્માંડના રહસ્યો ઉકેલવાની દિશામાં ખગોળશાસ્ત્રીઓને ઐતિહાસિક સફળતા સાંપડી છે. કેનેડાની યુનિવર્સિટી ઓફ મોન્ટ્રીયલના સંશોધકોએ નાસાના ‘ટ્રાન્ઝિટિંગ એક્ઝોપ્લેનેટ સર્વે સેટેલાઇટ’ (TESS) સ્પેસ ટેલિસ્કોપના ડેટાના આધારે સૌરમંડળ બહાર ‘TOI-1452 b’ નામના અત્યંત વિશિષ્ટ એક્ઝોપ્લેનેટની શોધ કરી છે. પૃથ્વીથી આશરે 100 પ્રકાશવર્ષ દૂર ડ્રેકો નક્ષત્રમાં સ્થિત આ ગ્રહ ઘૂઘવતા સમુદ્ર અને અફાટ જળરાશિથી ઘેરાયેલો હોવાની પ્રબળ શક્યતા સામે આવી છે. સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં પૃથ્વી સિવાય પ્રથમવાર પ્રવાહી જળ ધરાવતા કોઈ ગ્રહના મજબૂત સંકેતો મળતાં ખગોળવિજ્ઞાન ક્ષેત્રે ઉત્તેજના વ્યાપી ગઈ છે, જ્યારે નાસાના જેમ્સ વેબ સ્પેસ ટેલિસ્કોપ (JWST) દ્વારા આ ગ્રહના વાતાવરણ અને જીવનની સંભાવનાઓ અંગે ઊંડાણપૂર્વકનો અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો છે.

એક્ઝોપ્લેનેટ TOI-1452 b: ભૌતિક અને ખગોળીય વિગતો

આ પણ વાંચો: અમદાવાદમાં બે અલગ અલગ હિટ એન્ડ રન: પાલડીમાં બેફામ કારે SVP ના ફાયરકર્મીનો જીવ લીધો, શીલજ પાસે ટ્રકે મોપેડચાલક યુવતીને કચડી

હેબિટેબલ ઝોન અને સમુદ્રથી ઘેરાયેલો ‘ઓશન પ્લેનેટ’

મોન્ટ્રીયલ યુનિવર્સિટીના સંશોધકોના મતે, આ ગ્રહ તેના પિતૃ તારાથી યોગ્ય અંતરે એટલે કે ‘ગોલ્ડીલોક્સ ઝોન’ (હેબિટેબલ ઝોન) માં આવેલો છે. આ ક્ષેત્ર એવું અંતર છે જ્યાં તાપમાન ન તો અતિશય ગરમ હોય કે ન તો અતિશય ઠંડું, જેના કારણે ગ્રહની સપાટી પર પાણી પ્રવાહી સ્વરૂપે ટકી શકે છે. આ ગ્રહનો તારો સૂર્ય કરતાં નાનો અને શીતળ હોવા છતાં, આપણા સૌરમંડળના શુક્ર (Venus) ગ્રહને જેટલો પ્રકાશ મળે છે તેટલો જ સૂર્યપ્રકાશ તેને મળી રહ્યો છે. સૌથી રોમાંચક બાબત એ છે કે તેના કુલ દળમાં લગભગ 30 ટકા હિસ્સો પાણીનો હોવાનો અંદાજ છે, જે પૃથ્વી પરના જળપ્રમાણ કરતાં પણ અનેક ગણું વધારે છે.

જીવન અને ઓક્સિજનની શક્યતા: ભારતીય વૈજ્ઞાનિકનું વિશ્લેષણ

ટાટા ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ફન્ડામેન્ટલ રિસર્ચ (TIFR – મુંબઈ) ના નિવૃત્ત સિનિયર ખગોળશાસ્ત્રી તેમજ નાસા-ઇસરોના 1985 ના સંયુક્ત ‘અનુરાધા પ્રોજેક્ટ’ સાથે સંકળાયેલા વિજ્ઞાની ડૉ. મયંક વાહિયાના જણાવ્યા અનુસાર:

કાર્બન લાઇફની સંભાવના: બ્રહ્માંડમાં જ્યાં વહેતું પ્રવાહી પાણી ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં કાર્બન આધારિત સજીવ સૃષ્ટિ પાંગરવાની સંભાવના સર્વોચ્ચ રહે છે. આ ગ્રહ પર પ્રાથમિક અથવા બેક્ટેરિયા સ્વરૂપમાં જીવન હોવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં.

રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ: વાતાવરણમાં હાઇડ્રોજન અને હિલિયમની સાથે ઓક્સિજન હોવાની સંભાવના પણ છે, જે દર્શાવે છે કે ગ્રહની સપાટી અને વાતાવરણ વચ્ચે સક્રિય રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ ચાલી રહી છે.

વાતાવરણીય દબાણની ચકાસણી: કોઈપણ ગ્રહ પર પ્રવાહી જળ ટકવા માટે પૂરતું વાતાવરણીય દબાણ હોવું અનિવાર્ય છે; જો દબાણ ઓછું હોય તો પાણી અવકાશમાં બાષ્પીભવન થઈને ઊડી જાય છે.

જેમ્સ વેબ સ્પેસ ટેલિસ્કોપ દ્વારા ઊંડાણપૂર્વકનો અભ્યાસ

આ ગ્રહ પર રહેલા વાતાવરણનું વાસ્તવિક દબાણ, તેમાં રહેલા વાયુઓનું બંધારણ અને મહાસાગરોની વાસ્તવિક ઊંડાઈ માપવા માટે નાસાના અતિસંવેદનશીલ અને અત્યાધુનિક જેમ્સ વેબ સ્પેસ ટેલિસ્કોપ (JWST) દ્વારા સ્પેક્ટ્રોસ્કોપિક ડેટાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. જો જેમ્સ વેબ ટેલિસ્કોપ તેના વાતાવરણમાં પાણીની વરાળ અને જૈવિક સંકેતો (Biosignatures) હોવાની પુષ્ટિ કરશે, તો તે પૃથ્વી બહાર પરગ્રહીય જીવનની શોધમાં માનવજાતની સૌથી મોટી ઉપલબ્ધિ બનશે.

સૌરમંડળની સરહદો બહાર પ્રવાહી સમુદ્રો ધરાવતા ‘ઓશન પ્લેનેટ’ TOI-1452 b ની શોધ ખગોળશાસ્ત્રના ઇતિહાસમાં એક મોટું સીમાચિહ્ન સાબિત થઈ છે. 100 પ્રકાશવર્ષના અંતરે આવેલો આ નવો ગ્રહ એ પૂર્વધારણાને મજબૂત બનાવે છે કે આપણી આકાશગંગામાં પૃથ્વી જેવી જીવસૃષ્ટિ ધરાવતા ગ્રહો એકલા નથી. જેમ્સ વેબ સ્પેસ ટેલિસ્કોપના આગામી સંશોધન અહેવાલો આ ગ્રહના વાતાવરણ અને જીવનની સંભવિત હાજરી અંગે વધુ નિર્ણાયક ખુલાસાઓ કરશે.