એક ધ્વજ નહીં, આખો ઇતિહાસ: કલકત્તાથી દિલ્હી સુધી તિરંગાની 40 વર્ષની સફર

પિંગાલી વેંકૈયાની ડિઝાઇન આજે પણ આપણી ઓળખ

ભારતમાં દર વર્ષે 22 જુલાઈના રોજ “રાષ્ટ્રીય ધ્વજ દત્તક દિવસ” ઉજવવામાં આવે છે. 1947માં આ જ દિવસે બંધારણ સભાએ ભારતને બ્રિટિશ શાસનથી સ્વતંત્રતા મળ્યાના થોડા અઠવાડિયા પહેલા, તિરંગાને દેશના સત્તાવાર રાષ્ટ્રીય ધ્વજ તરીકે અપનાવ્યો હતો. આ ઐતિહાસિક નિર્ણયની યાદમાં આ દિવસની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આપણે જે તિરંગાને સલામ કરીએ છીએ તે એક જ દિવસમાં નથી બન્યો? જેમ ભારતને “ભારત” બનવા માટે સદીઓનો સંઘર્ષ કરવો પડ્યો, બરાબર એ જ રીતે આપણા રાષ્ટ્રધ્વજે પણ 1906થી 1947 સુધી અનેક રૂપ બદલ્યા. લીલા-પીળા-લાલથી શરૂ થયેલી આ યાત્રા કેસરી-સફેદ-લીલા અને અશોક ચક્ર પર પૂર્ણ થઈ. આજે ભારતીય રાષ્ટ્રીય ધ્વજ દિવસે જાણીએ તિરંગાના ઉત્ક્રાંતિની આખી કહાની.

સ્વતંત્રતા પહેલાના 5 ઐતિહાસિક ધ્વજ 

ભારતના રાષ્ટ્રીય ધ્વજનો વિકાસ સ્વતંત્રતા પહેલાથી જ શરૂ થઈ ગયો હતો. દરેક ધ્વજ તે સમયની ચળવળ અને વિચારધારાનું પ્રતિબિંબ હતો.

– કોલકાતા ધ્વજ – 1906: 7 ઓગસ્ટ 1906ના રોજ કલકત્તાના પારસી બાગન સ્ક્વેર હવે ગ્રીન પાર્ક ખાતે પહેલીવાર ફરકાવાયો. આ ત્રણ પટ્ટીવાળો ધ્વજ હતો – ઉપર લીલો, મધ્યમાં પીળો અને નીચે લાલ. તેના પર 8 કમળના ફૂલ, “વંદે માતરમ” શબ્દો અને સૂર્ય-ચંદ્રના પ્રતીકો હતા. તેને ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી ચળવળનો પ્રથમ ધ્વજ માનવામાં આવે છે.

– મેડમ ભીખાજી કામાનો ધ્વજ – 1907: 1907માં જર્મનીના સ્ટુટગાર્ટમાં આંતરાષ્ટ્રીય સમાજવાદી પરિષદમાં મેડમ ભીખાજી કામાએ તેને લહેરાવ્યો. તે કલકત્તા ધ્વજ જેવો જ હતો પરંતુ ડિઝાઇનમાં થોડા ફેરફાર હતા. આંતરાષ્ટ્રીય મંચ પર લહેરાતો પ્રથમ ભારતીય ધ્વજ બન્યો અને બ્રિટિશ શાસનથી મુક્તિની માંગનું પ્રતીક બન્યો.

આ પણ વાંચો: વલસાડના કપરાડામાં 15.63 ઈંચ વરસાદ, 150થી વધુ માર્ગો બંધ: મધુબન ડેમમાંથી દમણગંગામાં 99,808 ક્યુસેક પાણી છોડાયું

– હોમ રૂલ ચળવળ ધ્વજ – 1917: એની બેસન્ટ અને બાલ ગંગાધર તિલકની આગેવાની હેઠળની હોમ રૂલ ચળવળ દરમિયાન આ ધ્વજ રજૂ થયો. તેમાં 5 લાલ અને 4 લીલી પટ્ટીઓ, એક ખૂણામાં યુનિયન જેક અને અર્ધચંદ્ર-તારો હતો. પરંતુ તેને રાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્વીકારવામાં આવ્યો નહીં.

– ગાંધીજીનો સ્વરાજ ધ્વજ – 1921: મહાત્મા ગાંધીને પિંગાલી વેંકૈયાએ ધ્વજની ડિઝાઇન આપી. મૂળમાં હિન્દુઓ માટે લાલ અને મુસ્લિમો માટે લીલો રંગ હતો. બાદમાં અન્ય સમુદાયો અને શાંતિ માટે સફેદ ઉમેરાયો. કેન્દ્રમાં આત્મનિર્ભરતાના પ્રતીક તરીકે ચરખો હતો. ગાંધીજીએ તેને એકતા અને સ્વરાજના પ્રતીક તરીકે પ્રચાર કર્યો.

– 1931નો કોંગ્રેસ ત્રિરંગો: ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસે 1931માં નવો ધ્વજ અપનાવ્યો. ઉપર કેસરી, મધ્યમાં સફેદ અને નીચે લીલો તથા વચ્ચે ચરખો. આ વખતે રંગોને ધર્મને બદલે મૂલ્યો સાથે જોડવામાં આવ્યા. આ ડિઝાઇન આજના રાષ્ટ્રીય ધ્વજનો સીધો પુરોગામી છે.

22 જુલાઈ 1947: જ્યારે તિરંગાને સત્તાવાર માન્યતા મળી 

સ્વતંત્રતા મળવાના 3 અઠવાડિયા પહેલા 22 જુલાઈ 1947ના રોજ બંધારણ સભાએ વર્તમાન રાષ્ટ્રીય ધ્વજને અપનાવ્યો. 1931ના ત્રિરંગામાંથી માત્ર એક ફેરફાર કરાયો – ચરખાને હટાવીને તેની જગ્યાએ સારનાથના અશોક સ્તંભમાંથી લેવાયેલ 24 આરાવાળું નીલું અશોક ચક્ર મૂકવામાં આવ્યું.

નવા ધ્વજના રંગોનો અર્થ પણ નક્કી થયો:

– કેસરી: હિંમત અને બલિદાન

– સફેદ: સત્ય અને શાંતિ 

– લીલો: વિશ્વાસ, વિકાસ અને સમૃદ્ધિ

છેવટે 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ જ્યારે ભારત સ્વતંત્ર થયું ત્યારે આ જ તિરંગો સત્તાવાર રીતે રાષ્ટ્રીય ધ્વજ તરીકે ફરકાવવામાં આવ્યો અને ત્યારથી તે ભારતના પ્રજાસત્તાકનો ગૌરવમય પ્રતીક છે.

ઝડપી સમયરેખા

રસપ્રદ હકીકત: આજે આપણે જે તિરંગો જોઈએ છીએ તે મોટાભાગે ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સેનાની અને વૈક્સિલોજિસ્ટ એટલે કે ધ્વજ નિષ્ણાત પિંગાલી વેંકૈયા દ્વારા આપવામાં આવેલી ડિઝાઇન પર આધારિત છે.

“ભારતનો રાષ્ટ્રીય ધ્વજ અનેક તબક્કાઓમાંથી પસાર થયો – 1906ના કલકત્તા ધ્વજ અને 1907ના મેડમ ભીખાજી કામાના ઐતિહાસિક ધ્વજથી, ગાંધીજીના સ્વરાજ ધ્વજ અને 1931ના ત્રિરંગા દ્વારા, આખરે 22 જુલાઈ 1947ના રોજ બંધારણ સભા દ્વારા અશોક ચક્ર સાથે તિરંગા તરીકે અપનાવવામાં આવ્યો. તેને સૌપ્રથમ 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ સ્વતંત્ર ભારતના રાષ્ટ્રીય ધ્વજ તરીકે ફરકાવવામાં આવ્યો હતો.”