દેશનું અર્થતંત્ર બચાવવા લાવવામાં આવેલું ‘E20’ પેટ્રોલ સામાન્ય માણસના ખિસ્સા માટે આફત છે કે આશીર્વાદ?

અત્યારે સોશિયલ મીડિયાથી લઈને સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી દેશભરમાં ‘E20’ પેટ્રોલ (જેમાં ૨૦% ઇથેનોલ મિક્સ છે) ને લઈને જબરદસ્ત હોબાળો મચેલો છે. વાહનચાલકોની બૂમ છે કે આ નવું પેટ્રોલ તેમની ગાડીઓનું એન્જિન ખરાબ કરી રહ્યું છે અને માઇલેજ પણ ઘટાડી રહ્યું છે. બીજી તરફ સરકારનો દાવો છે કે આનાથી દેશના અબજો રૂપિયા બચી રહ્યા છે. આખરે પેટ્રોલ પંપ પર આપણાં વાહનોને શું પિવડાવવામાં આવી રહ્યું છે? શું ખરેખર E20 થી ગાડીઓને નુકસાન થાય છે અને દુનિયાના અન્ય દેશો આ મામલે શું કરી રહ્યા છે?

આજે જો તમે પેટ્રોલ પંપ પર જશો, તો મશીન પર ક્યાંક નાનકડા અક્ષરે ‘E20’ લખેલું જોવા મળશે. (આવું વળી નાના અક્ષરે જ લખ્યું હોય!) સામાન્ય માણસ પેટ્રોલ ભરાવીને નીકળી જાય છે, પણ તેને ભાગ્યે જ ખ્યાલ હોય છે કે આ E20 એટલે શું. E20 નો સીધો અર્થ છે કે એક લીટર પેટ્રોલમાં ૮૦૦ મિલીલીટર શુદ્ધ પેટ્રોલ છે અને ૨૦૦ મિલીલીટર ‘ઇથેનોલ’ (જે શેરડી, મકાઈ કે ચોખામાંથી બનતો બાયો-આલ્કોહોલ છે) ભેળવવામાં આવ્યો છે. (આલ્કોહોલ એટલે દારૂ.)

છેલ્લા કેટલાક સમયથી સોશિયલ મીડિયા અને હાઈવેના ઢાબાઓ પર માત્ર એક જ ચર્ચા છે કે આ નવા પેટ્રોલના કારણે ગાડીઓના એન્જિનમાં કાટ લાગી રહ્યો છે, અને ગાડીની એવરેજ (માઇલેજ) અચાનક ઘટી ગઈ છે. આ ‘હોહા’ એટલી હદે વધી ગઈ કે છેક પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે સ્પષ્ટતા કરવા મેદાનમાં આવવું પડ્યું. આ વિવાદના મૂળમાં જવા માટે આપણે સરકારી અર્થશાસ્ત્ર અને એન્જિનના વિજ્ઞાન બંનેને એકસાથે સમજવા પડશે.

અર્થતંત્રની મજબૂરી: સરકારે આટલી ઉતાવળ કેમ કરી?

સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે સરકાર શા માટે પેટ્રોલમાં આટલી ઉતાવળે ઇથેનોલ ભેળવી રહી છે? જવાબ છે—જિયો-પોલિટિક્સ અને દેશની આર્થિક સુરક્ષા.

ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું લગભગ ૮૫% કાચું તેલ વિદેશથી (ખાસ કરીને મધ્ય-પૂર્વના દેશોમાંથી) આયાત કરે છે. આની પાછળ દર વર્ષે દેશના લાખો કરોડ રૂપિયાનું વિદેશી હૂંડિયામણ (Forex) ધોવાઈ જાય છે. જો પેટ્રોલમાં ૨૦% ઇથેનોલ મિક્સ થાય, તો આપણે ૨૦% ઓછું ક્રૂડ ઓઇલ મંગાવવું પડે. સરકારી આંકડા મુજબ, ભારતે આ ‘ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ પ્રોગ્રામ’ દ્વારા અત્યાર સુધીમાં ૧.૮૪ લાખ કરોડ રૂપિયા બચાવ્યા છે. આ ઉપરાંત, જે અબજો રૂપિયા પહેલા આરબ દેશોના શેખોના ખિસ્સામાં જતા હતા, તે હવે ભારતના શેરડી અને મકાઈ પકવતા ખેડૂતોના ખિસ્સામાં જઈ રહ્યા છે. પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ પણ ઇથેનોલ સળગવાથી કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટે છે. મેક્રો-ઇકોનોમિક્સ (બૃહદ અર્થશાસ્ત્ર) ની દ્રષ્ટિએ જુઓ, તો E20 એ દેશ માટે એક જાદુઈ સંજીવની છે.

વાહનો પર અસર: એન્જિનમાં કાટ અને ઘટતી માઇલેજનું કડવું સત્ય

પરંતુ, જે દેશના અર્થતંત્ર માટે અમૃત છે, શું તે તમારા વાહનના એન્જિન માટે પણ અમૃત છે? વિજ્ઞાનનો જવાબ બહુ સ્પષ્ટ છે: ‘ના, ખાસ કરીને જૂની ગાડીઓ માટે તો બિલકુલ નહીં.’

ઇથેનોલનો મૂળભૂત રાસાયણિક સ્વભાવ ‘હાઈગ્રોસ્કોપિક’ (Hygroscopic) છે, એટલે કે તે હવામાંથી ભેજ (પાણી) ખેંચે છે. જ્યારે આ ભેજવાળું ઇથેનોલ વાહનની ટાંકીમાં જાય છે, ત્યારે તે જૂની ગાડીઓના પ્લાસ્ટિક અને રબરના પાર્ટ્સને કઠણ કરી નાખે છે અને મેટલના ભાગોમાં ધીમો કાટ (Corrosion) પેદા કરે છે. જે ગાડીઓ ખાસ E20 માટે નથી બની (ખાસ કરીને ૨૦૨૩ પહેલાંના BS-4 કે જૂના વાહનો), તેમના માટે આ પેટ્રોલ લાંબા ગાળે એક પડકાર છે.

બીજી સૌથી મોટી ફરિયાદ માઇલેજની છે. શુદ્ધ પેટ્રોલ કરતા ઇથેનોલમાં ઊર્જા (કેલરીફિક વેલ્યુ) ઓછી હોય છે. પરિણામે, તાજેતરમાં જુલાઈ ૨૦૨૬ માં ખુદ સરકારે પણ સત્તાવાર રીતે સ્વીકાર્યું છે કે E20 પેટ્રોલ વાપરવાથી અમુક વાહનોની માઇલેજમાં ૩% થી ૫% નો ઘટાડો થઈ શકે છે. એટલે કે ગ્રાહક પૂરા પૈસા ચૂકવે છે, છતાં તેને માઇલેજ ઓછી મળે છે.

ગ્લોબલ પર્સ્પેક્ટિવ: બ્રાઝિલ અને અમેરિકાની સરખામણીમાં આપણે ક્યાં છીએ?

તો શું આખી દુનિયા આ જ રસ્તે ચાલી રહી છે? હા, પણ તેમની રીત આપણા કરતા તદ્દન અલગ છે. દુનિયામાં ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગનો સૌથી મોટો ‘પાયોનિયર’ બ્રાઝિલ છે. બ્રાઝિલમાં આજે E27 થી લઈને છેક E100 (૧૦૦% શુદ્ધ ઇથેનોલ) વેચાય છે અને ત્યાંના વાહનો ‘ફ્લેક્સ-ફ્યુઅલ’ ટેકનોલોજીથી ચાલે છે. અમેરિકા દુનિયાનું સૌથી મોટું ઇથેનોલ ઉત્પાદક છે, ત્યાં સામાન્ય ગાડીઓ માટે E10 અને ફ્લેક્સ-ફ્યુઅલ ગાડીઓ માટે E85 મળે છે. પેરાગ્વે (E30) અને થાઈલેન્ડ જેવા દેશો પણ આ રસ્તે ખૂબ આગળ છે.

પરંતુ, અમેરિકા કે બ્રાઝિલની સિસ્ટમમાં સૌથી મોટી ખૂબી એ છે કે ત્યાંના પેટ્રોલ પંપ પર ગ્રાહક પાસે ‘ચોઇસ’ (વિકલ્પ) હોય છે. ત્યાં ઇથેનોલ વાળું પેટ્રોલ શુદ્ધ પેટ્રોલ કરતા સસ્તું મળે છે. ભારતમાં સમસ્યા એ છે કે અચાનક આખા દેશના પેટ્રોલ પમ્પો પરથી જૂના શુદ્ધ પેટ્રોલનો વિકલ્પ જ ગાયબ કરી દેવામાં આવ્યો છે અને એક ‘સાયલન્ટ કમ્પલ્ઝન’ (મૂંગા દબાણ) હેઠળ સૌને E20 પિવડાવવામાં આવી રહ્યું છે, તે પણ શુદ્ધ પેટ્રોલના જ ભાવે!

સરવાળે કહીએ તો, E20 પેટ્રોલ એ દેશના ભવિષ્ય અને ઊર્જા-સુરક્ષા માટે લેવાયેલી એક કડવી પણ અત્યંત જરૂરી દવા છે. જો આપણે વિદેશી ક્રૂડ ઓઇલની ગુલામીમાંથી મુક્ત થવું હશે, તો આ રાષ્ટ્રીય નીતિ સ્વીકારવી જ રહી.

પરંતુ, સરકારે પણ ગ્રાહકોની મજબૂરી સમજવી પડશે. દેશનું અર્થતંત્ર બચાવવાની કિંમત સામાન્ય માણસે પોતાના જૂના વાહનનું એન્જિન બગાડીને કે માઇલેજ ગુમાવીને ન જ ચૂકવવી જોઈએ. જ્યાં સુધી તમામ લોકો પાસે નવી E20-કમ્પ્લાયન્ટ ગાડીઓ ન આવી જાય, ત્યાં સુધી પેટ્રોલ પંપ પર શુદ્ધ પેટ્રોલ કે ઓછામાં ઓછું E10 નો વિકલ્પ ચાલુ રાખવો જ રહ્યો. જો સિસ્ટમમાં પારદર્શિતા અને ગ્રાહકને યોગ્ય ભાવતાલ સાથે ‘ચોઇસ’ નહીં અપાય, તો ઇથેનોલમાંથી બનેલું આ ‘દેશી’ પેટ્રોલ લાંબા ગાળે વાહનો કરતા વધુ લોકોના મગજ ગરમ કરી નાખશે!

E20 ના જમાનામાં તમારી ‘જૂની’ ગાડીને ડેમેજથી કેવી રીતે બચાવશો?

જો તમારી ગાડી કે બાઈક ૨૦૨૩ પહેલાંનું (BS-4 કે જૂનું મોડેલ) છે અને તેમાં E20 પેટ્રોલ પુરાવવું તમારી મજબૂરી છે, તો એન્જિનને લાંબા ગાળાના નુકસાનથી બચાવવા માટે આટલી સાવચેતી ચોક્કસ રાખો:

ટાંકી ક્યારેય વધુ ખાલી ન રાખો: ઇથેનોલનો મૂળ સ્વભાવ હવામાંથી ભેજ (પાણી) ખેંચવાનો છે. જો પેટ્રોલની ટાંકી અડધી ખાલી હશે, તો તેમાં રહેલી હવામાંથી ઇથેનોલ પાણી ખેંચી લેશે. બને ત્યાં સુધી ટાંકી ફૂલ (Full) રાખવાનો આગ્રહ રાખો, જેથી અંદર હવાની જગ્યા જ ન રહે.

પેટ્રોલ લાંબો સમય ભરી ન રાખો: જો તમારી ગાડી મહિનાઓ સુધી માત્ર પાર્કિંગમાં જ ઊભી રહેતી હોય, તો E20 પેટ્રોલ મોટું જોખમ છે. લાંબા સમયે પેટ્રોલમાં રહેલું ઇથેનોલ અને પાણી છૂટા પડીને તળિયે બેસી જાય છે (જેને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં ‘Phase Separation’ કહેવાય છે), જે સીધો એન્જિનનો કચ્ચરઘાણ વાળે છે. ગાડી સતત ચાલુ રહે તે હિતાવહ છે.

રબર અને પાઇપનું નિયમિત ચેકિંગ: ઇથેનોલ જૂની ગાડીઓના પ્લાસ્ટિક અને રબરના પાઇપ્સને કડક (Hard) બનાવી દે છે. સર્વિસ વખતે મિકેનિક પાસે ફ્યુઅલ લાઇન્સ (પેટ્રોલની પાઇપ) અચૂક ચેક કરાવો, જેથી લીકેજ કે આગ લાગવાનું જોખમ ટાળી શકાય.

તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે ૧૯૦૮ માં ઓટોમોબાઇલના પિતામહ ‘હેનરી ફોર્ડે’ બનાવેલી દુનિયાની સૌપ્રથમ કાર ‘મોડેલ-ટી’ પેટ્રોલ પર નહીં, પણ ૧૦૦% શુદ્ધ ઇથેનોલ પર જ ચાલવા માટે ડિઝાઇન થઈ હતી! એટલે કે, ઓટોમોબાઇલ જગતનો ‘પ્રથમ પ્રેમ’ ઇથેનોલ જ હતું, ક્રૂડ ઓઇલ અને પેટ્રોલ તો બજારમાં વર્ષો પછી પાછલા બારણેથી ઘૂસ્યા છે!