ભારતીય આર્મી ચીફની નેપાળની મુલાકાત : ભારતીય સૈન્યમાં ગોરખા ભરતી ફરીથી ચાલુ થશે ??

ભારતીય સેનાના ચીફ જનરલ ઉપેન્દ્ર દ્વિવેદી 20 નવેમ્બરથી ચાર-પાંચ દિવસની નેપાળની મુલાકાતે ગયા છે. તેમની મુલાકાતે એવી આશા ઊભી કરી છે કે ભારત નેપાળમાંથી ગોરખા સૈનિકોની ભરતી ફરી શરૂ કરી શકે છે, જે પ્રથા અગ્નિપથ યોજનાની રજૂઆત પછી બંધ કરવામાં આવી હતી.

પૃષ્ઠભૂમિ: ભારતીય સેનામાં ગુરખાઓ

નેપાળના ગોરખાઓ ઘણા વર્ષોથી ભારતીય સેનામાં ફરજ બજાવે છે. તેમની ભરતી નેપાળ, ભારત અને બ્રિટન વચ્ચેના 1947ના કરાર પર આધારિત છે, જેણે ભારતીય અને બ્રિટિશ સેનામાં ગુરખાઓની ભરતી કરવાની મંજૂરી આપી હતી. ભારતની આઝાદી બાદથી, ગોરખા સૈનિકો વિવિધ યુદ્ધો અને અભિયાનોમાં ભારતીય સૈનિકોની સાથે લડ્યા છે, જેમાં તે સૈનિકોએ અપાર બહાદુરી દર્શાવી છે.

 આજે ભારતીય સૈન્યમાં સાત ગુરખા રેજિમેન્ટ છે, જેનું સંચાલન આશરે 35,000 નેપાળી ગુરખાઓ કરે છે. 2022 પહેલા દર વર્ષે લગભગ 1,400 નેપાળી નાગરિકોની ભરતી કરવામાં આવી હતી. વધુમાં, નેપાળમાં લગભગ 1,20,000 નિવૃત્ત ગોરખાઓ છે જેઓ ભારત તરફથી પેન્શન મેળવે છે, જેનાથી નેપાળની અર્થવ્યવસ્થા વધુ મજબુત બને છે.

અગ્નિપથ યોજના પર નેપાળનો વિવાદ

2022 માં, ભારતે અગ્નિપથ યોજના શરૂ કરી, જેણે સૈનિકોની ભરતી કરવાની રીત બદલી. આ નવી યોજના હેઠળ, અગ્નિવીર તરીકે ઓળખાતા રીક્રૂટર્સ કોઈપણ પેન્શન અથવા લાંબા ગાળાના લાભોની આશા રાખ્યા વિના માત્ર ચાર વર્ષ માટે સેવા આપે છે. ભાવિ સેવા માટે માત્ર ટોચના 25% જ રાખવામાં આવ્યા છે. જેમને નોકરી પર રાખવામાં આવ્યા નથી તેઓને 11 લાખ રૂપિયાથી વધુનું વન-ટાઈમ પેમેન્ટ ચૂકવવામાં આવે છે.

 આ ફેરફારો ગોરખાઓને પણ લાગુ પડશે, જેમાં નેપાળ સહમત નથી. નેપાળના સત્તાધીશો ચિંતિત છે કે પ્રશિક્ષિત સૈનિકો, માત્ર ચાર વર્ષની સેવા પછી પૈસા કમાવવાની લાલચેબળવાખોર જૂથોમાં જોડાઈ શકે છે અથવા બીજી કોઈ પણ ખોટી જગ્યાએ ભાડૂતી બની શકે છે. 2006માં સમાપ્ત થયેલા નેપાળના દાયકા-લાંબા માઓવાદી વિદ્રોહના ઈતિહાસને જોતાં આ ભય નોંધપાત્ર છે.

ભરતી પર પ્રતિબંધની અસર

નેપાળના ગુરખા ભરતી રોકવાના નિર્ણયની ઘણી અસરો થઈ છે:

1. ભરતીમાં અંતર: ભારતીય સેના પાસે 12,000 થી વધુ નેપાળી ગુરખાઓ ખૂટે છે. તેઓ ભારત અને અન્ય સમાન જૂથોમાંથી ગુરખાઓની ભરતી કરીને આ અંતર ભરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, પરંતુ તે પૂરતું નથી.

• આર્થિક અસર: ગુરખા સૈનિકો દ્વારા વહન કરવામાં આવતી પરંપરાગત ખુકુરી છરીઓના સપ્લાયર્સે તેમના વ્યવસાયને અસર કરી છે. ઉત્તરાખંડમાં, ભરતી ધીમી પડી હોવાથી સપ્લાયર્સે વેચાણમાં 50-60% ઘટાડો નોંધાવ્યો છે.

• લશ્કરી સંબંધો: ગુરખા ભરતીમાં લાંબા સમય સુધી વિરામ ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના પરંપરાગત રીતે મજબૂત લશ્કરી સંબંધોને અસર કરી રહ્યું છે.

જનરલ દ્વિવેદીની નેપાળ મુલાકાત

જનરલ દ્વિવેદીની મુલાકાતનો ઉદ્દેશ્ય ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના સૈન્ય સંબંધોને મજબૂત કરવાનો છે. આશા છે કે આ પ્રવાસમાંથી કંઈક ઉકેલ આવશે જેથી ગોરખા સૈનિકોની ભરતી ફરી શરૂ કરી શકાય. કેટલાક નિષ્ણાતો માને છે કે નેપાળમાં ચીનના વધતા પ્રભાવને કારણે બંને દેશો વચ્ચેના સૈન્ય સંબંધોને ફરીથી બનાવવાની જરૂરિયાત વધી છે.

 નિવૃત્ત મેજર જનરલ અશોક કુમારે નેપાળના ગોરખાઓ સાથે સંબંધો જાળવવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો અને સૂચવ્યું હતું કે ભારત અને નેપાળે આ મુદ્દાને ઉકેલવા અને નેપાળી ગોરખાઓને ભારતીય સેનામાં પુનઃ એકીકૃત કરવામાં નેતૃત્વ બતાવવાની જરૂર છે. ગુરખા ભરતીના ભાવિ અને બંને દેશો વચ્ચેની એકંદર લશ્કરી ભાગીદારી નક્કી કરવા માટે આ મુલાકાત મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.