આજે ચાની કિટલી હોય કે શાકભાજીની લારી, આપણો પહેલો હાથ ખિસ્સામાં રહેલા સ્માર્ટફોન અને યુપીઆઈ (UPI) એપ પર જાય છે. આપણને એવું સ્વાભાવિક જ લાગે છે કે હવે રોકડ (Cash)નો જમાનો લગભગ પૂરો થઈ ગયો છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા આનાથી બિલકુલ વિપરીત છે! જકાર્તામાં યોજાયેલી ‘રોકડ વ્યવસ્થાપન પરિષદ’માં રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડાઓએ દુનિયાભરના અર્થશાસ્ત્રીઓને ચોંકાવી દીધા છે. ડિજિટલ પેમેન્ટના આ યુગમાં પણ ભારત ભૌતિક નોટો છાપવામાં અને તેના ઉપયોગમાં પશ્ચિમી દેશો કરતાં ઘણું આગળ છે.
આશ્ચર્યજનક આંકડા: રૂપિયો અને નોટોની સંખ્યામાં ભારત સૌથી આગળ
સમગ્ર વિશ્વમાં ભલે અમેરિકન ડોલરનું વર્ચસ્વ સૌથી વધુ હોય, પરંતુ જ્યારે ‘ચલણી નોટોની સંખ્યા’ (Volume)ની વાત આવે છે, ત્યારે ભારત તમામ મોટા દેશોને પાછળ છોડી દે છે:
ભારત: વર્તમાન સમયમાં દેશમાં આશરે ૧૭૬ અબજ ચલણી નોટો પ્રચલનમાં (સક્રિય વપરાશમાં) છે.
અમેરિકા: ગયા વર્ષના અંત સુધીમાં સમગ્ર વિશ્વમાં માત્ર ૫૬ અબજ ડોલરની નોટો ચલણમાં હતી, જે ભારત કરતાં લગભગ ત્રણ ગણી ઓછી છે.
યુરોપ: યુરોઝોનમાં ફક્ત ૩૦ અબજ યુરો નોટો જ ચલણમાં છે, જે ભારતની સરખામણીમાં છ ગણી ઓછી છે.
આ પણ વાંચો: સોનામાં 2500 અને ચાંદીમાં 10,000નો તોતિંગ ઉછાળો, જ્યારે ક્રૂડના ભાવ ગગડ્યા
૫૦૦ રૂપિયાની નોટનો અછડતો દબદબો અને બજારની વાસ્તવિકતા
સંખ્યાની દૃષ્ટિએ બધી નોટો વધુ હોવા છતાં, જો કુલ મૂલ્ય (Value)ની ગણતરી કરીએ તો દેશમાં ₹૫૦૦ની નોટનો એકછત્ર દબદબો જોવા મળે છે. હાલમાં બજારમાં ફરતી કુલ નોટોનું મૂલ્ય ૪૨.૪૪ લાખ કરોડ રૂપિયા છે, જેમાંથી એકલા ૫૦૦ રૂપિયાની નોટોનો હિસ્સો ૮૫.૫% (લગભગ ૩૬.૨૯ લાખ કરોડ) જેટલો છે. હાલ બજારમાં આશરે ૭૨૬ કરોડ જેટલી ૫૦૦ રૂપિયાની નોટો ફરી રહી છે.
ભારત આટલી બધી નોટો કેમ છાપે છે? મુખ્ય બે કારણો
આટલા મોટા તફાવત અને રોકડ પ્રત્યેના લગાવ પાછળ મુખ્યત્વે બે મહત્વના કારણો જવાબદાર છે:
૧. નાના મૂલ્યની નોટોનો વ્યાપક ઉપયોગ: અમેરિકા કે યુરોપમાં મોટા વ્યવહારો માટે મોટી નોટો વપરાય છે, જ્યારે ભારતમાં રોજિંદા છૂટક વ્યવહારો માટે ૧૦, ૨૦ કે ૫૦ જેવી નાની નોટોનો ઉપયોગ ખૂબ મોટા પ્રમાણમાં થાય છે.
૨. સ્વચ્છ નોટ નીતિ (Clean Note Policy): ૧૯૯૯થી અમલમાં આવેલી આ નીતિ હેઠળ, લોકોના હાથમાં માત્ર સારી અને ચોખ્ખી નોટો પહોંચે તે માટે RBI દર વર્ષે ૨૮ થી ૩૦ અબજ નવી નોટો છાપે છે અને તેની સામે ૨૧ અબજ જૂની કે ફાટેલી નોટોનો નાશ કરે છે.
રોકડ વિરોધાભાસ (Cash Paradox) અને લોજિસ્ટિક્સ નેટવર્ક
એક તરફ દેશમાં ડિજિટલ ચુકવણી (UPI અને કાર્ડ) ખૂબ ઝડપથી વધી રહી છે, છતાં ભૌતિક નોટોની સંખ્યા દર વર્ષે બે આંકડાના દરે વધી રહી છે. આરબીઆઈ આ અનોખી સ્થિતિને ‘રોકડ વિરોધાભાસ’ તરીકે ઓળખે છે. આ માંગને પહોંચી વળવા માટે ભારતમાં બેંકનોટ પેપર મિલો, ૪ છાપકામ પ્રેસ અને ૧૯ પ્રાદેશિક કચેરીઓ તેમજ ૨.૫ લાખથી વધુ એટીએમનું વિશાળ લોજિસ્ટિક્સ નેટવર્ક સતત કાર્યરત રહે છે. પર્યાવરણની જાળવણી માટે હવે પોલિમર નોટો અને નાશ પામેલી નોટોમાંથી બળતણના બ્લોક (બ્રિકેટ્સ) બનાવવાની દિશામાં પણ કામ થઈ રહ્યું છે.
નિષ્કર્ષરૂપે કહી શકાય કે ડિજિટલ ક્રાંતિ ગમે તેટલી આગળ વધી હોય, પરંતુ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થામાં રોકડનું મહત્વ આજે પણ અકબંધ છે. નાણાકીય સાર્વભૌમત્વ અને સામાન્ય નાગરિકોનો ચલણ પરનો વિશ્વાસ જાળવી રાખવા માટે આ મજબૂત કેશ સિસ્ટમ ખૂબ જ જરૂરી છે.
