ડિજિટલ ફ્રોડમાં બેંકોની બેદરકારી હશે તો વળતર ચૂકવવું પડશે: સુપ્રીમ કોર્ટની RBI ને કડક નિર્દેશ સાથે ટકોર

દેશમાં ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન્સની વ્યાપકતા વધવાની સાથે સાયબર અપરાધીઓ દ્વારા આચરવામાં આવતી આર્થિક છેતરપિંડી સામે સર્વોચ્ચ અદાલતે અત્યંત કડક વલણ અખત્યાર કર્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપતાં જણાવ્યું છે કે જો સાયબર છેતરપિંડી કે ડિજિટલ અરેસ્ટના કેસોમાં બેંકો તરફથી કોઈ બેદરકારી સામે આવશે, તો સંબંધિત બેંકોએ પીડિત ખાતેદારોને થયેલા આર્થિક નુકસાનનું સંપૂર્ણ વળતર ચૂકવવું પડશે. ન્યાયતંત્ર સંસદ દ્વારા કાયદો ઘડાય ત્યાં સુધી મૂકપ્રેક્ષક બનીને રાહ જોઈ શકે નહીં તેમ જણાવતાં બેન્ચે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ને નિયમનકારી માળખામાં સુધારા કરવા, શંકાસ્પદ વ્યવહારો અટકાવવા અને જાગૃતિ અભિયાનને વધુ અસરકારક બનાવવા તાકીદ કરી છે.

દેશમાં ડિજિટલ અરેસ્ટ અને સાયબર ફ્રોડના આંકડા

શંકાસ્પદ લેવડદેવડ અટકાવવા અને પોલીસને માહિતી આપવા ભલામણ

ન્યાયાધીશ જોયમાલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વી. મોહનાને સમાવતી સંયુક્ત બેન્ચે અવલોકન કર્યું હતું કે માત્ર ગુનો બની ગયા પછી અહેવાલ તૈયાર કરવો પૂરતો નથી. જ્યારે કોઈ બેંક ખાતામાં સામાન્ય વર્તણૂકથી વિપરીત અસામાન્ય અને શંકાસ્પદ રકમની લેવડદેવડ થતી જણાય, ત્યારે બેંકિંગ સિસ્ટમ વેરિફિકેશન પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી તે રકમને અસ્થાયી ધોરણે શા માટે રોકી શકતી નથી? બેંકોએ આવી અસામાન્ય ગતિવિધિઓ સામે આવતાં જ તાત્કાલિક સ્થાનિક પોલીસ તંત્રને જાણ કરવી જોઈએ જેથી ગુનેગારો નાણાં ઉપાડે તે પહેલાં એકાઉન્ટ ફ્રીઝ કરી શકાય.

આ પણ વાંચો: લખનઉમાં પાર્કિંગ અને ઝાડના વિવાદમાં RSS નેતા સહિત ત્રણની ગોળી મારી હત્યા: આરોપી ઋષભ શુક્લા ઝડપાયો

સામાન્ય કેસો કરતાં ગંભીર ગુનો: અલગ કાયદાની જરૂરિયાત

સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને ભલામણ કરી છે કે સાયબર ફ્રોડ અને ખાસ કરીને ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ જેવા કૃત્યોને સામાન્ય છેતરપિંડી કે ખંડણીના ગુનાઓથી અલગ ગણીને એક વિશેષ શ્રેણીનો કાયદો બનાવવામાં આવે. અદાલતે ભારપૂર્વક કહ્યું કે આવા ગુનેગારોને આકરામાં આકરી સજા થવી જોઈએ, કારણ કે તેઓ વિડીયો કોલ મારફતે ખાસ કરીને વરિષ્ઠ નાગરિકો અને લાચાર લોકોને ભયભીત કરી જીવનભરની મૂડી પડાવી લે છે. એમિકસ ક્યુરી અને વરિષ્ઠ એડવોકેટ એનએસ નપ્પિનઈએ કોર્ટનું ધ્યાન દોર્યું હતું કે તાજેતરમાં જ એક મહિલાએ ધરપકડના માનસિક દબાણમાં આવી ₹2.5 કરોડ જેવી જંગી રકમ ગુમાવી દીધી હતી.

‘ડિજિટલ અરેસ્ટ જેવું કશું હોતું નથી’: સીજેઆઈની આકરી ટકોર

સુનાવણી દરમિયાન મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે શિક્ષિત લોકો પણ આવી છેતરપિંડીનો શિકાર બની રહ્યા હોવા અંગે ભારે આશ્ચર્ય અને નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે મૌખિક ટિપ્પણી કરતાં કહ્યું હતું કે, “લોકો કેમ સમજી શકતા નથી કે લોકશાહી દેશમાં ડિજિટલ અરેસ્ટ જેવી કોઈ કાયદાકીય વ્યવસ્થા જ નથી? કોઈ મોબાઈલ પર તમારી ધરપકડ કેવી રીતે કરી શકે? જો કોઈ આવી ધમકી આપે તો મોબાઈલ દિવાલ પર પછાડો અને ધરપકડમાંથી મુક્ત થઈ જાઓ.” તેમણે ઉમેર્યું કે અદાલતોના વ્યાપક પ્રચાર અને અખબારી અહેવાલો છતાં ભણેલા-ગણેલા નાગરિકો આવા છટકામાં સપડાય છે તે આઘાતજનક છે. કોઈપણ વોરંટ કે સમન્સની સત્યતા અદાલતની સત્તાવાર વેબસાઈટ પરથી સરળતાથી ચકાસી શકાય છે.

31 ડિસેમ્બરથી નવો રેગ્યુલેટરી ફ્રેમવર્ક અમલી બનશે

સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે પ્રસ્તાવિત ‘RBI નો યોર કસ્ટમર (KYC) અમેન્ડમેન્ટ ડિરેક્શન્સ, 2026’ ની સંપૂર્ણ સમીક્ષા કરશે. તમામ માન્યતા પ્રાપ્ત નાણાકીય સંસ્થાઓની યાદી મંગાવીને ગ્રાહક સુરક્ષાને લગતા નિયમોને આખરી મંજૂરી અપાશે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ સૂચિત નિર્દેશો આગામી 30 November ના રોજ નોટિફાય કરવામાં આવશે અને સમગ્ર દેશમાં 31 December થી તેનો ચુસ્ત અમલ શરૂ કરવામાં આવશે.

ટેકનોલોજીના યુગમાં નાગરિકોના મહેનતના નાણાં સુરક્ષિત રહે તે માટે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ માત્ર મધ્યસ્થી બનવાને બદલે સક્રિય ચોકીદારની ભૂમિકા ભજવવી પડશે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ આદેશથી બેંકોમાં આંતરિક સાયબર સિક્યોરિટી અને વેરિફિકેશન વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બનશે, તેમજ બેદરકારી સામે વળતરની જોગવાઈથી ગ્રાહકોને મોટું સુરક્ષા કવચ મળશે. તદુપરાંત, નાગરિકોએ પણ અજાણ્યા કોલ્સ કે ધમકીઓ સામે ડર્યા વગર જાગૃત રહેવું એ જ સાયબર ઠગાઈ સામેનો શ્રેષ્ઠ બચાવ છે.