નિવૃત્તિ પછીના જીવનમાં આર્થિક સ્વાવલંબન જાળવી રાખવા માટે નોકરીના શરૂઆતના તબક્કાથી જ યોગ્ય રિટાયરમેન્ટ પ્લાનિંગ કરવું અત્યંત આવશ્યક છે. નોકરીયાત વર્ગ માટે કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ (EPF) અને નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ (NPS) એ બે સૌથી લોકપ્રિય અને અસરકારક રોકાણ વિકલ્પો છે. બંને યોજનાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય લાંબા ગાળે મોટું નિવૃત્તિ ભંડોળ (Corpus) ઊભું કરવાનો છે, પરંતુ બંનેની કાર્યપદ્ધતિ, જોખમનું સ્તર અને વળતર આપવાની રીત તદ્દન અલગ છે. EPF જ્યાં સરકાર દ્વારા નિર્ધારિત નિશ્ચિત વ્યાજદર સાથે સુરક્ષા આપે છે, ત્યાં NPS બજાર આધારિત રોકાણ દ્વારા લાંબા ગાળે વધુ સંપત્તિ સર્જન (Wealth Creation) કરવાની તક પૂરી પાડે છે.
25 વર્ષના રોકાણનું ગણિત: ₹1.58 કરોડ વિરુદ્ધ ₹2.46 કરોડ
ધારો કે 35 વર્ષની ઉંમરનો કોઈ કર્મચારી ₹50,000 ના માસિક બેઝિક પગાર સાથે રોકાણ શરૂ કરે છે અને 60 વર્ષની ઉંમરે નિવૃત્ત થવા માંગે છે. આ 25 વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન દર વર્ષે પગારમાં સરેરાશ 5% નો વધારો ગણવામાં આવે તો બંને વિકલ્પોમાં નીચે મુજબનું ફંડ તૈયાર થઈ શકે છે:
EPF માં વળતર: નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના 8.25% ના વાર્ષિક વ્યાજદર મુજબ ગણતરી કરતાં 25 વર્ષ બાદ અંદાજે ₹1.58 કરોડ નું સુરક્ષિત ફંડ જમા થાય છે.
NPS માં વળતર (વિવિધ અંદાજો): NPS માં વળતર શેરબજાર અને ડેટ માર્કેટના પ્રદર્શન પર આધારિત હોવાથી ત્રણ સંભવિત દરોએ ગણતરી કરવામાં આવી છે. જો વાર્ષિક 8% રિટર્ન મળે તો ₹1.43 કરોડ, 10% રિટર્ન મળે તો ₹1.87 કરોડ, અને જો 12% વાર્ષિક રિટર્ન મળે તો આશરે ₹2.46 કરોડ નું વિશાળ ભંડોળ ઊભું થઈ શકે છે. એટલે કે 12% ના દરે NPS માં EPF કરતાં આશરે ₹88 લાખ વધુ ફંડ બની શકે છે.
EPF ની કાર્યપદ્ધતિ અને મુખ્ય વિશેષતાઓ
કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ સંગઠન (EPFO) દ્વારા સંચાલિત આ યોજનામાં કર્મચારીના બેઝિક પગાર અને મોંઘવારી ભથ્થા (DA) ના 12% રકમ દર મહિને કપાય છે, અને તેટલો જ 12% હિસ્સો કંપની (નોકરીદાતા) તરફથી જમા થાય છે (જેમાંથી એક ભાગ કર્મચારી પેન્શન યોજના – EPS માં જાય છે). EPF નો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તેમાં શેરબજારની વધઘટનું કોઈ જોખમ હોતું નથી અને સરકાર દ્વારા દર વર્ષે વ્યાજદર જાહેર કરવામાં આવે છે, જે હાલમાં 8.25% છે.
NPS માં રોકાણનું માળખું અને એસેટ એલોકેશન
નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ (NPS) એક માર્કેટ-લિંક્ડ રિટાયરમેન્ટ સ્કીમ છે, જેમાં રોકાણકારના નાણાં મુખ્યત્વે ત્રણ એસેટ ક્લાસમાં વહેંચવામાં આવે છે:
ઇક્વિટી (Equity): શેરબજારમાં રોકાણ, જે લાંબા ગાળે ઊંચું વળતર આપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે પરંતુ તેમાં બજારનું જોખમ રહેલું છે.
કોર્પોરેટ બોન્ડ (Corporate Bonds): ખાનગી અને જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓના બોન્ડ્સમાં મધ્યમ જોખમ સાથે સ્થિર વળતર.
સરકારી સિક્યોરિટીઝ (Government Securities): સુરક્ષિત સરકારી બોન્ડ્સમાં રોકાણ.
રોકાણકારો પોતાની ઉંમર અને જોખમ લેવાની ક્ષમતા મુજબ ‘એક્ટિવ ચોઈસ’ (પોતાની રીતે હિસ્સો નક્કી કરવો) અથવા ‘ઓટો ચોઈસ’ (ઉંમર મુજબ આપમેળે જોખમ ઘટતું જાય તેવી વ્યવસ્થા) નો વિકલ્પ પસંદ કરી શકે છે.
EPF vs NPS: 25 વર્ષના નિવૃત્તિ ભંડોળની તુલનાત્મક સમજ
| પરિમાણ / વિકલ્પ | અંદાજિત વાર્ષિક વળતર (%) | 25 વર્ષે અંદાજિત ફંડ | જોખમ અને સુરક્ષાનું સ્તર |
| EPF (કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ) | 8.25% (નિશ્ચિત સરકારી દર) | ₹1.58 કરોડ | શૂન્ય બજાર જોખમ; સંપૂર્ણ સરકારી સુરક્ષા |
| NPS (રૂઢિચુસ્ત અંદાજ) | 8.00% (બજાર આધારિત) | ₹1.43 કરોડ | ઓછું ઇક્વિટી એક્સપોઝર; સ્થિર વૃદ્ધિ |
| NPS (મધ્યમ અંદાજ) | 10.00% (બજાર આધારિત) | ₹1.87 કરોડ | સંતુલિત ઇક્વિટી અને ડેટ ફાળવણી |
| NPS (આક્રમક અંદાજ) | 12.00% (બજાર આધારિત) | ₹2.46 કરોડ | ઊંચું ઇક્વિટી રોકાણ; મહત્તમ સંપત્તિ સર્જન |
(નોંધ: આ ગણતરી 35 વર્ષની ઉંમર, ₹50,000 માસિક બેઝિક પગાર, વાર્ષિક 5% પગાર વધારો અને 25 વર્ષના રોકાણ સમયગાળાના આધારે દર્શાવવામાં આવી છે.)
નિવૃત્તિ માટે EPF અને NPS વચ્ચેની પસંદગી રોકાણકારની જોખમ લેવાની ક્ષમતા પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ કર્મચારી કોઈપણ પ્રકારના બજાર જોખમ વિના નિશ્ચિત અને કરમુક્ત વળતર ઈચ્છતો હોય તો EPF શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે. પરંતુ, જો લાંબા ગાળે ફુગાવાને મ્હાત આપીને ₹2.46 કરોડ જેવું મોટું ભંડોળ ઊભું કરવું હોય, તો NPS માં ઇક્વિટી એક્સપોઝર સાથે રોકાણ કરવું વધુ ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે. નિષ્ણાતોના મતે બંને યોજનાઓનું સંતુલન જાળવીને રોકાણ કરવાથી નિવૃત્તિ સમયે સુરક્ષા અને ઊંચું વળતર એમ બંને લાભ મેળવી શકાય છે.
