સોનાના દાગીના પર કેટલો GST લાગે? જાણો સાચો નિયમ જેથી બિલમાં નુકસાન ન થાય

સોનું, ચાંદી કે હીરાના દાગીના ખરીદતી વખતે મોટાભાગના ગ્રાહકો ટેક્સ અને વધારાના ચાર્જીસને લઈને ગૂંચવણમાં મુકાતા હોય છે. જ્વેલરીના બિલમાં ઘણી વખત સોનાની ધાતુની કિંમત અને તેને ઘડવાનો મેકિંગ ચાર્જ અલગ-અલગ દર્શાવવામાં આવતો હોવાથી કેટલાક વેપારીઓ બંને ઘટકો પર જુદો-જુદો GST વસૂલી લેતા હોવાની ફરિયાદો સામે આવતી હોય છે. જોકે, સરકારી નિયમો અનુસાર તૈયાર દાગીના ખરીદતી વખતે સમગ્ર ટ્રાન્ઝેક્શન વેલ્યૂ પર માત્ર એક જ ફ્લેટ દર લાગુ પડે છે. ખરીદી કરતી વખતે આ કાયદાકીય જોગવાઈઓની સ્પષ્ટ જાણકારી રાખવી ગ્રાહકોના આર્થિક હિત માટે અત્યંત જરૂરી છે.

તૈયાર જ્વેલરીની સમગ્ર રકમ પર માત્ર 3% GST

GST કાયદા મુજબ, જ્યારે કોઈ ગ્રાહક શોરૂમ કે દુકાનમાંથી તૈયાર (રેડીમેડ) સોના, ચાંદી કે ડાયમંડના દાગીના ખરીદે છે ત્યારે બિલની કુલ કિંમત પર ફ્લેટ 3% GST જ લાગુ થાય છે. બિલમાં પારદર્શિતા માટે સોનાનું વજન-ભાવ અને કારીગરીનો મેકિંગ ચાર્જ અલગ દર્શાવવામાં આવ્યો હોય તો પણ ટેક્સના દરમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી. તૈયાર જ્વેલરી એ કમ્પોઝિટ સપ્લાય ગણાય છે, જેમાં મુખ્ય ચીજવસ્તુ આભૂષણ હોવાથી આખી રકમ પર 3% ના સમાન દરે જ કરવેરો વસૂલી શકાય છે.

ગણતરીનું વ્યવહારુ ઉદાહરણ: અલગ ટેક્સથી થતું નુકસાન

ધારો કે તમે ₹1,40,000 ની કુલ કિંમત ધરાવતી 10 ગ્રામ સોનાની ચેઇન ખરીદો છો:

સોનાની મૂળ કિંમત: ₹1,28,000

મેકિંગ ચાર્જ: ₹12,000

સાચી ગણતરી (કુલ ₹1,40,000 પર 3% GST): ₹4,200

આ પણ વાંચો: ગુજરાત યુનિવર્સિટીના નવા કુલપતિ તરીકે ડૉ. પૃથ્રુલ દેસાઈની નિયુક્તિ: 5 વર્ષ માટે સંભાળશે સુકાન

જો કોઈ જ્વેલર નિયમોથી વિપરીત સોના પર 3% (₹3,840) અને મેકિંગ ચાર્જ પર 5% (₹600) વસૂલે તો કુલ ટેક્સ ₹4,440 થઈ જાય છે. આમ ગ્રાહકે સીધા ₹240 વધુ ચૂકવવા પડે છે. જો ખરીદી લાખો રૂપિયાની હોય તો ગ્રાહકને આ ગેરસમજમાં હજારો રૂપિયાનું બિનજરૂરી નુકસાન વેઠવું પડે છે.

મેકિંગ ચાર્જ પર 5% GST નો નિયમ ક્યારે લાગુ પડે?

મેકિંગ ચાર્જ પર 5% GST નો નિયમ સામાન્ય રિટેલ ગ્રાહકને નહીં પરંતુ જ્વેલરીના જથ્થાબંધ વેપારી અને કારીગર વચ્ચે થતા જોબવર્ક (Job Work) વ્યવહારને લાગુ પડે છે. જ્યારે કોઈ જ્વેલર પોતાનું સોનું કારીગરને આપે છે અને કારીગર માત્ર મજૂરી કરીને દાગીનો બનાવી આપે છે, ત્યારે કારીગર પોતાની સર્વિસ પર 5% GST વસૂલી શકે છે. જો કારીગર રજિસ્ટર્ડ હોય તો વેપારી તેને Input Tax Credit (ITC) તરીકે ક્લેમ કરી શકે છે, અને અનરજિસ્ટર્ડ હોય તો રિવર્સ ચાર્જ મિકેનિઝમ (RCM) હેઠળ વેપારી ટેક્સ ભરે છે. આ આંતરિક બિઝનેસ પ્રોસેસ છે, જેને દુકાનમાંથી તૈયાર દાગીના ખરીદતા ગ્રાહકના બિલ સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી.

GST 2.0 અને 1 જુલાઈ 2017 થી નિયમો યથાવત્

દેશમાં 1 જુલાઈ 2017 ના રોજ GST વ્યવસ્થા લાગુ થઈ ત્યારથી જ કિંમતી ધાતુઓ અને તૈયાર દાગીના પર 3% GST દર નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત આયાત થતી કિંમતી ધાતુઓ પર બેઝિક કસ્ટમ ડ્યૂટી ઉપરાંત 3% IGST લાગુ પડે છે. સપ્ટેમ્બર 2025 માં GST કાઉન્સિલની 56મી બેઠકમાં ટેક્સ સ્લેબ્સની સમીક્ષા કરવામાં આવી હોવા છતાં જેમ્સ એન્ડ જ્વેલરી સેક્ટર માટે 3% નો ટેક્સ દર કોઈપણ ફેરફાર વગર યથાવત્ રાખવામાં આવ્યો હતો, જેની સ્પષ્ટતા સત્તાવાર સરકારી માર્ગદર્શિકામાં પણ કરવામાં આવી છે.

જ્વેલરી પર GST દરોની સરખામણી અને ગણતરી

સોના, ચાંદી કે હીરાના તૈયાર દાગીના ખરીદતી વખતે ગ્રાહકોએ હંમેશાં પાકું બિલ લેવું જોઈએ અને તેમાં કુલ રકમ પર માત્ર 3% ના દરે જ GST ગણાયો છે કે કેમ તેની ખાતરી કરવી જોઈએ. જો તમે પોતાનું જૂનું સોનું આપીને નવો દાગીનો બનાવડાવો છો કે રિપેરિંગ કરાવો છો તો તે જોબવર્ક સર્વિસની શ્રેણીમાં આવી શકે છે, પરંતુ શોરૂમમાંથી સીધી તૈયાર જ્વેલરી લેતી વખતે મેકિંગ ચાર્જ પર અલગથી 5% GST વસૂલવો નિયમ વિરુદ્ધ છે. જાગૃત રહીને બિલની ચકાસણી કરવાથી વધારાના નાણાકીય બોજથી સરળતાથી બચી શકાય છે.