પશ્ચિમી દબાણ વચ્ચે મ્યુનિકમાં એસ. જયશંકરે વિદેશ નીતિ અને રાષ્ટ્રીય હિતો પર આપ્યું નિવેદન

યુક્રેન સંઘર્ષ અને પશ્ચિમી દેશો દ્વારા રશિયા પર લાદવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધો વચ્ચે ભારતે પોતાના સ્વતંત્ર રાજદ્વારી વલણનો પુનરોચ્ચાર કર્યો છે. મ્યુનિક લીડર્સ મીટિંગ (Munich Leaders Meeting) દરમિયાન સંબોધન કરતાં ભારતના વિદેશ મંત્રી ડૉ. એસ. જયશંકરે પશ્ચિમી દેશોના દબાણને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં નકારી કાઢ્યું છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ભારતની વિદેશ નીતિ કોઈ પશ્ચિમી જૂથ કે બ્લોકના આધારે નહીં, પરંતુ દેશના રાષ્ટ્રીય હિતો અને ઐતિહાસિક વાસ્તવિકતાઓના આધારે નક્કી થાય છે. 1950ના દાયકાથી ચાલી આવતી મિત્રતાને યાદ કરતાં તેમણે કહ્યું કે જ્યારે ભારત સામે સુરક્ષાના ગંભીર પડકારો હતા ત્યારે રશિયા અડિખમ રીતે ભારતની પડખે ઊભું રહ્યું હતું, અને ભારત તે સંબંધોને ક્યારેય ભૂલી શકે નહીં.

મ્યુનિકમાં ભારતીય વલણની મુખ્ય રૂપરેખા

એસ. જયશંકરના સંબોધન અને ભારત-રશિયા સંબંધોના મહત્વના પાસાં નીચે મુજબ છે:

‘1950ના દાયકાથી રશિયા ભારત સાથે રહ્યું છે’: ઐતિહાસિક આધાર

વિદેશ મંત્રીએ પશ્ચિમી દેશોની અપેક્ષાઓ સામે ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્ય રજૂ કરતાં જણાવ્યું કે, આઝાદી પછીના પ્રારંભિક દાયકાઓમાં જ્યારે ભારતની અખંડિતતા અને સરહદો સામે મોટા સંકટો હતા, ત્યારે વૈશ્વિક સ્તરે અનેક દેશો ભારતના પડોશી દેશોના સૈન્ય શાસકોના સમર્થનમાં ઊભા હતા. આવા કપરા સમયમાં રશિયાએ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) થી લઈને સંરક્ષણ ક્ષેત્ર સુધી ભારતનો સાથ આપ્યો હતો. તેથી બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો માત્ર તાજેતરના ભૌગોલિક સમીકરણો પર નહીં પરંતુ દાયકાઓ જૂના પરસ્પર વિશ્વાસ પર આધારિત છે.

સંરક્ષણથી લઈને ઊર્જા સુરક્ષા સુધી સંબંધોનો વિસ્તાર

ડૉ. જયશંકરે સ્પષ્ટતા કરી કે ભારત-રશિયા ભાગીદારી માત્ર લશ્કરી હથિયારો પૂરતી સીમિત નથી રહી:

વૈવિધ્યસભર ક્ષેત્રો: સંરક્ષણ ઉપરાંત સિવિલ ન્યુક્લિયર એનર્જી, સ્પેસ રિસર્ચ, સંયુક્ત રોકાણ અને કુદરતી સંસાધનોના ક્ષેત્રે બંને દેશો વચ્ચે ગાઢ સહયોગ છે.

ઊર્જા જરૂરિયાતો: વૈશ્વિક બજારોમાં અસ્થિરતા વચ્ચે સસ્તું ક્રૂડ ઓઇલ મેળવીને ભારતે પોતાના કરોડો નાગરિકો માટે મોંઘવારીનું ભારણ અટકાવ્યું છે, જે ભારતના રાષ્ટ્રીય હિત સાથે જોડાયેલો નિર્ણય છે.

યુક્રેન યુદ્ધમાં મધ્યસ્થી અને વ્યવહારિક ભૂમિકા

રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષ અંગે ભારતનું સ્ટેન્ડ દોહરાવતાં જયશંકરે કહ્યું કે યુદ્ધના મેદાનમાંથી કોઈ કાયમી સમાધાન નીકળી શકે નહીં; તેનો એકમાત્ર ઉકેલ વાતચીત અને કૂટનીતિ છે. ભારતે માત્ર શાંતિની અપીલ કરવા ઉપરાંત જમીની સ્તરે બંને પક્ષો સાથે સંવાદ જાળવી રાખ્યો છે:

બ્લેક સી અને ગ્રેઇન કોરિડોર: કાળા સમુદ્રમાં અનાજ અને ઊર્જાની નિકાસ સુરક્ષિત રહે તે માટે ભારતે સક્રિય રાજદ્વારી પ્રયાસો કર્યા છે.

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુરક્ષા: મહત્વપૂર્ણ નાગરિક અને પરમાણુ મથકો પર પરસ્પર હુમલા ન થાય તે માટે બંને દેશોની ચિંતાઓને સમજીને વ્યવહારિક મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવી છે.

પશ્ચિમી જૂથો દ્વારા રશિયા પર આર્થિક પ્રતિબંધો અને અલગ-થલગ કરવાની નીતિઓ છતાં ભારતે મ્યુનિકના મંચ પરથી ફરી એકવાર પોતાની ‘સ્ટ્રેટેજિક ઓટોનોમી’ (વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા) નું પ્રદર્શન કર્યું છે. વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરનું આ નિવેદન દર્શાવે છે કે ભારત કોઈ વિદેશી દબાણ હેઠળ આવ્યા વિના જૂના સાથીદારો સાથેના સંબંધો અને પોતાની સ્થાનિક જરૂરિયાતોને સર્વોપરી રાખીને જ વૈશ્વિક મંચ પર નિર્ણય લેતું રહેશે.