વસ્તી વિસ્ફોટ નહીં હવે વસ્તી ઘટાડો બનશે મહાસંકટ, 64 દેશોમાં ખતરો
દાયકાઓથી આપણને એવો જ ડર દેખાડવામાં આવતો હતો કે પૃથ્વી પર ‘વસ્તી વિસ્ફોટ’ થઈ રહ્યો છે અને એક દિવસ બધા જ કુદરતી સંસાધનો ખૂટી પડશે. પરંતુ, સમયનું ચક્ર એવું ફર્યું છે કે આજે પરિસ્થિતિ તદ્દન વિપરીત દિશામાં જઈ રહી છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના તાજા આંકડાઓ સાક્ષી પૂરે છે કે વિશ્વના અનેક દેશોમાં વસ્તી વધવાને બદલે ઝડપથી ઘટી રહી છે, જે આગામી સમયમાં માનવજાત માટે એક મોટું મહાસંકટ બનીને ઊભરી રહ્યું છે.
વૈશ્વિક સ્તરે વસ્તી ઘટાડાની વાસ્તવિકતા
આજે વિશ્વના 64 જેટલા દેશો અને પ્રદેશો એવા છે જે તેમની વસ્તીની સર્વોચ્ચ સપાટી વટાવી ચૂક્યા છે અને હવે ત્યાં સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. આ યાદીમાં માત્ર નાના દેશો જ નહીં, પરંતુ ચીન જેવી મહાસત્તા પણ સામેલ છે. દક્ષિણ કોરિયામાં તો પ્રજનન દર ઘટીને માત્ર 0.72 પર પહોંચી ગયો છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી ઓછો છે. યુરોપના ઇટાલી, જર્મની, સ્પેન તેમજ એશિયાના જાપાન અને તાઇવાન જેવા દેશોમાં બાળકોના ડાયપર કરતાં વૃદ્ધોના ડાયપરનું વેચાણ વધુ થઈ રહ્યું છે, અને શાળાઓને કાયમી તાળાં લાગી રહ્યા છે.
વસ્તી ઘટાડા પાછળના મુખ્ય કારણો
આ ઘટાડો કોઈ મહામારી કે કુદરતી આફતનું પરિણામ નથી, પરંતુ બદલાતી જીવનશૈલીનું પરિણામ છે.
મોંઘવારી અને શહેરીકરણ: મોટા શહેરોમાં જીવનનિર્વાહ, બાળકોનો ઉછેર અને શિક્ષણનો ખર્ચ એટલો વધી ગયો છે કે યુગલોને મોટું કુટુંબ પરવડતું નથી.
મહિલાઓની કારકિર્દી: મહિલાઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને પોતાની કારકિર્દીને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે, જેના કારણે લગ્ન અને બાળજન્મ મોડા થઈ રહ્યા છે.
ઘટતો રિપ્લેસમેન્ટ રેટ: દેશની વસ્તી સ્થિર રાખવા માટે પ્રજનન દર 2.1 હોવો જરૂરી છે, જે આજની તારીખે અડધાથી વધુ દુનિયામાં આ સ્તરથી નીચે જતો રહ્યો છે.
આ પણ વાંચો: 7 વિદ્યાર્થીના મોત પર હાઈકોર્ટે MCDને ઝાટક્યું, માલિકની ધરપકડ અને 5 અધિકારીઓ સસ્પેન્ડ
ભારત અને અન્ય દેશોની સ્થિતિ
ભારતનું ભવિષ્ય: ભારત હાલમાં વિશ્વનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ છે, પરંતુ અનુમાન મુજબ 2060ના દાયકામાં આશરે 1.7 અબજની વસ્તી સાથે ભારત પણ તેની ટોચ પર પહોંચશે અને ત્યારબાદ અહીં પણ વસ્તી ઘટવાની શરૂઆત થશે.
અમેરિકાની સ્થિતિ: અમેરિકામાં પણ જન્મ દર ઓછો છે, પરંતુ સતત આવતા ઇમિગ્રેશન (સ્થળાંતર)ને કારણે ત્યાં વસ્તી જળવાઈ રહે છે.
વૈશ્વિક અંદાજ: વર્ષ 2084ની આસપાસ વૈશ્વિક વસ્તી 10.3 અબજના આંકડા સાથે ટોચ પર પહોંચશે અને ત્યારબાદ માનવ ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત વૈશ્વિક વસ્તીમાં કાયમી ઘટાડો શરૂ થશે.
વસ્તી ઘટાડો કેવા ગંભીર પડકારો સર્જશે?
કાર્યબળનું સંકટ: યુવાન હાથ ઓછા થવાથી ઉદ્યોગોએ રોબોટિક્સ અને AI (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ) પર સંપૂર્ણ આધાર રાખવો પડશે.
આર્થિક બોજ: ટેક્સ ચૂકવતા યુવાનો ઘટશે અને પેન્શન તથા સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ પર નિર્ભર વૃદ્ધોની સંખ્યા વધશે, જેથી સરકારી તિજોરી પર ભાર વધશે.
વિકાસ માટે મર્યાદિત સમય: ભારત અને આફ્રિકા જેવા દેશો પાસે તેમની યુવા વસ્તીનો મહત્તમ લાભ લેવા માટે આગામી માત્ર 20-30 વર્ષ જ બાકી છે.
વસ્તી વધારવા માટે સરકારોની નવી નીતિઓ
હવે સમય બદલાયો છે અને સરકારો વસ્તી નિયંત્રણના બદલે વસ્તી વધારવા માટે પ્રોત્સાહનો આપી રહી છે. જાપાન, ચીન અને રશિયા જેવા દેશો રોકડ સહાય અને મફત શિક્ષણ જેવી ઓફર્સ આપી રહ્યા છે. ભારતમાં પણ આંધ્ર પ્રદેશ સરકારે માર્ચ 2026થી ‘પોપ્યુલેશન મેનેજમેન્ટ પોલિસી’ શરૂ કરી છે, જેના અંતર્ગત બીજું કે ત્રીજું બાળક થવા પર દંપતીને 25,000 રૂપિયાની આર્થિક સહાય અને 18 વર્ષ સુધી મફત શિક્ષણ આપવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
ટૂંકમાં કહીએ તો, વસ્તી વિસ્ફોટનો જૂનો ડર પાછળ છૂટી ગયો છે અને હવે ઘટતી વસ્તી સામે લડવાનો સમય આવી ગયો છે. જો સમયસર યોગ્ય નીતિઓ બનાવવામાં નહીં આવે, તો આ બદલાતા જનસંખ્યાકીય સમીકરણો ભવિષ્ય માટે મોટા આર્થિક અને સામાજિક પડકારો ઊભા કરી શકે છે.
