સિંહે યુવાનને ફાડી ખાધો તેમાં વાંક જંગલના રાજાનો છે કે બેશરમ મનુષ્યની ગેરશિસ્તનો?
તાજેતરમાં ગીરની બોર્ડર પર સિંહે એક યુવાનને ફાડી ખાધાની ઘટનાએ આખા રાજ્યમાં અરેરાટી ફેલાવી દીધી છે. સામાન્ય રીતે એશિયાટિક સિંહ ક્યારેય માણસ પર અકારણ હુમલો કરતો નથી; ગીરના માલધારીઓ અને સિંહોનો સહઅસ્તિત્વનો ઈતિહાસ સદીઓ જૂનો છે. છતાં, જો આજે સિંહ હિંસક બનીને માનવભક્ષી થઈ રહ્યો હોય, તો તેની પાછળ સિંહની કોઈ વિકૃતિ નહીં, પરંતુ મનુષ્યની અણસમજ અને મૂર્ખામીની પરાકાષ્ઠા જવાબદાર છે. ચોમાસામાં બંધ રહેતા જંગલ વચ્ચે ચાલતા ગેરકાયદેસર ‘લાયન શો’ ના પાપનો ઘડો ભરાતો જ જાય છે.
વન્યજીવનનો એક વણલખ્યો નિયમ છે: “જો મનુષ્ય જંગલની મર્યાદાઓનું પાલન કરશે, તો જંગલ મનુષ્યનું સન્માન કરશે.” પરંતુ આધુનિક સમાજે પોતાના મનોરંજન અને કહેવાતા રોમાંચ ખાતર આ નિયમના લીરેલીરા ઉડાડી દીધા છે. તાજેતરમાં બનેલી ઘટના કોઈ અકસ્માત નથી, પણ વર્ષોથી ચાલી આવતી એક ભ્રષ્ટ અને ગેરકાયદેસર પ્રથાનું પરિણામ છે.
જ્યારે આખો દેશ ચોમાસાની મજા માણી રહ્યો હોય છે, ત્યારે સાસણ-ગીરનું જંગલ સત્તાવાર રીતે પ્રવાસીઓ માટે બંધ કરી દેવામાં આવે છે. આ કોઈ સામાન્ય વેકેશન નથી, પણ પ્રકૃતિનું એક અત્યંત સંવેદનશીલ ચક્ર છે. છતાં, જુનાગઢ અને અમરેલીની આસપાસના ગામડાઓમાં એક ‘પેરેલલ ઇકોનોમી’ (સમાંતર અર્થવ્યવસ્થા) ધમધમે છે, જે સાવજના સ્વાભિમાનને ચંદ રૂપિયામાં વેચી રહી છે. આ આખી સિસ્ટમ કેવી રીતે વન્યજીવોના આત્મા પર પ્રહાર કરી રહી છે, તેના અમુક અજાણ્યા સમીકરણો સમજવા જેવા છે:
૧. સંવનન કાળ (Mating Season) ની પવિત્રતા અને સિંહનો ગુસ્સો
દર વર્ષે ૧૫ જૂનથી ૧૫ ઓક્ટોબર સુધી ગીરનું જંગલ સફારી માટે બંધ રહે છે. આ સમયગાળો સિંહોનો ‘મેટિંગ પિરિયડ’ હોય છે.
બાયોલોજીકલ અર્થાત જૈવિક વાસ્તવિકતા એ છે કે આ સમયગાળા દરમિયાન સિંહો અત્યંત આક્રમક, ચિડિયા અને પોતાના વિસ્તાર (Territory) પ્રત્યે અતિ-સંવેદનશીલ બની જતા હોય છે. સંવનન સમયે તેમને સંપૂર્ણ એકાંતની જરૂર હોય છે. કોઈ પણ પ્રાણી—ખાસ કરીને જંગલનો રાજા—પોતાની અંગત પળો દરમિયાન કોઈ બાહ્ય દખલગીરી સહન કરતો નથી. આવા સમયે મધરાતે કોઈ વાહન લઈને તેમના ‘બેડરૂમ’ માં ઘૂસી જાય, તેમના પર હાઈ-બીમ ટોર્ચ ફેંકે અને બૂમબરાડા કરે, તો સિંહનો હુમલો એ કોઈ ગુનો નથી, પણ તેનું ‘નેચરલ ડિફેન્સ મિકેનિઝમ’ (સ્વબચાવની પ્રતિક્રિયા) છે. યુવાનનું મૃત્યુ એ સિંહની હિંસાનું નહીં, પણ મનુષ્યની દખલગીરીનું સીધું પરિણામ છે.
૨. ગેરકાયદેસર ‘લાયન શો’ અને મારણ મૂકવાની ગુનાહિત પ્રથા
જંગલ ભલે કાયદાકીય રીતે બંધ હોય, પણ ભ્રષ્ટ તત્વો માટે આ કમાણીનો સુવર્ણકાળ બની જાય છે. ગીરની સરહદ પર આવેલા અનેક ગામડાઓમાં લોકલ ટ્રેકર્સ અને માફિયાઓનું એક મજબૂત નેટવર્ક ગોઠવાઈ ગયું છે.
જ્યારે કોઈ મોટા શહેરમાંથી ‘વીઆઇપી’ મહેમાનો કે પૈસાદાર નબીરાઓ આવે છે, ત્યારે તેમને રાતના અંધારામાં છૂપી રીતે જંગલમાં કે રેવન્યુ વિસ્તારમાં લઈ જવામાં આવે છે. સિંહ ચોક્કસ જગ્યાએ જ જોવા મળે તેની ખાતરી કરવા માટે એક અત્યંત ઘૃણાસ્પદ પ્રેક્ટિસ અપનાવવામાં આવે છે—’મારણ મૂકવું’. કોઈ ગાયના વાછરડા કે મરઘીને ઝાડ સાથે બાંધી દેવામાં આવે છે, જેથી ભૂખ્યો સિંહ ત્યાં ખેંચાઈ આવે. આ પ્રથાએ સિંહ જેવા ખુદ્દાર શિકારીને એક ‘ભિખારી’ કે સર્કસના પ્રાણી જેવો બનાવી દીધો છે. જે સિંહને કોઈ દિવસ તૈયાર ભોજન ન મળવું જોઈએ, તેને માણસોની ગંધ સાથે ભોજન મળવા લાગે છે, જે સરવાળે સિંહ અને માણસ વચ્ચેના સંઘર્ષનું સૌથી મોટું કારણ બને છે.
૩. સોશિયલ મીડિયાની માનસિક બીમારી
આ ગેરકાયદેસર ઘૂસણખોરી પાછળનું એક બહુ મોટું કારણ આધુનિક સમાજની ‘સોશિયલ મીડિયા’ ની ભૂખ છે. ઇન્સ્ટાગ્રામ પર રીલ્સ મૂકવા માટે અને પોતાના મિત્રવર્તુળમાં વટ મારવા માટે લોકો રાત્રે સિંહની એકદમ નજીક જઈને વિડીયો ઉતારવાનું જોખમ લે છે.
સાવજને કોઈ કૂતરા કે બિલાડીની જેમ ટ્રીટ કરવાની આ માનસિકતા અત્યંત જોખમી છે. સિંહ કોઈ પાલતુ પ્રાણી નથી, તે એક ‘એપેક્સ પ્રિડેટર’ (ટોચનો શિકારી) છે. જ્યારે વાહનોનો અવાજ, કેમેરાની ફ્લેશ અને માણસોનો ઘોંઘાટ તેની સહનશક્તિની હદ વટાવી જાય છે, ત્યારે તે પ્રતિકાર કરે છે. અને કમનસીબે જ્યારે સિંહ હુમલો કરે છે, ત્યારે દોષનો ટોપલો હંમેશા વન્યજીવ પર ઢોળી દેવામાં આવે છે, અને ઘણીવાર નિર્દોષ સિંહને પાંજરામાં પૂરીને આજીવન કેદની સજા ભોગવવી પડે છે.
૪. સિસ્ટમની મિલીભગત અને ભવિષ્યનો ભયાનક ખતરો
કોઈ એવું માની લે કે આ બધું વન વિભાગ (Forest Department) ની જાણ બહાર થઈ રહ્યું છે, તો તે સૌથી મોટી મૂર્ખામી હશે. સ્થાનિક રાજકારણીઓ, રિસોર્ટ માલિકો અને અમુકતમુક ભ્રષ્ટ અધિકારીઓની મિલીભગત વિના આટલા મોટા પાયે ગેરકાયદેસર સિંહ દર્શન શક્ય જ નથી. અહી આરોપ દરેક કર્મચારી કે સરકારી અધિકારી પર નથી. સાસણના લોકો અને ત્યાં કામ કરતા કર્મચારીઓનો મોટો વર્ગ પ્રકૃતિપ્રેમી અને પ્રમાણિક છે. પણ વર્ષોથી આટલું મોટા પયમાના ઉપર થતું આવે છે તો એ રોકાતું કેમ નથી તે સવાલ અહી મુખ્ય છે. ઘઉં સાથે કાંકરા છે- એવું કહેવાનો મતલબ છે.
જો આ અણસમજની પરાકાષ્ઠાને તાત્કાલિક રોકવામાં નહીં આવે, તો ભવિષ્ય અત્યંત ભયાનક હશે. સિંહો માણસોથી ડરવાનું બંધ કરી દેશે. મારણ ખાવા ટેવાયેલા સિંહો જ્યારે જંગલની બહાર રેવન્યુ વિસ્તારમાં આવશે, ત્યારે તેઓ માણસને પણ પોતાના શિકાર તરીકે જોવા લાગશે. આફ્રિકાના જંગલોમાં આવા અનેક કિસ્સાઓ બન્યા છે જ્યાં માનવ દખલગીરીને કારણે સિંહો માનવભક્ષી બની ગયા હોય.
પ્રકૃતિ સાથેનો આ ખેલ બંધ થવો જોઈએ!
એક યુવાનનો જીવ ગયો તે નિઃશંકપણે દુઃખદ છે, પરંતુ આ લોહીના છાંટા માત્ર સિંહના નખ પર નથી, પણ એ તમામ લોકોના હાથ પર છે જેઓ ગેરકાયદેસર લાયન શો ચલાવે છે અને જેઓ પૈસાના જોરે પ્રકૃતિના નિયમો તોડવા જાય છે.
જંગલ એ સિંહનું ઘર છે, માણસનું પિકનિક સ્પોટ નહીં. જ્યારે કોઈ અજાણ્યો વ્યક્તિ મધરાતે આપણા ઘરમાં ઘૂસી આવે તો આપણે સ્વબચાવમાં હુમલો કરીએ છીએ, તો પછી સિંહ પાસે આપણે શાંતિની અપેક્ષા કેવી રીતે રાખી શકીએ? સરકારે હવે માત્ર નોટિસો આપવાને બદલે આવા ગેરકાયદેસર ઘૂસણખોરો અને લાયન શોના આયોજકો પર ‘હત્યાના પ્રયાસ’ જેટલી જ ગંભીર કલમો લગાવીને દાખલો બેસાડવો પડશે. નહીંતર, ગીરનું આ અમૂલ્ય ઘરેણું ભવિષ્યમાં માણસના લોહીનું તરસ્યું બની જશે.
સિંહ દર્શનનું વિકૃત અર્થશાસ્ત્ર
મારણની સાયકોલોજી: સિંહને જ્યારે કોઈ જગ્યાએ વારંવાર મારણ આપવામાં આવે છે, ત્યારે તે વિસ્તારને તે પોતાની જાગીર માની લે છે. જો કોઈ દિવસે ત્યાં મારણ ન મળે અને કોઈ માણસ ત્યાંથી પસાર થાય, તો સિંહ ગુસ્સામાં તેના પર હુમલો કરી શકે છે.
રોગચાળાનો ખતરો: બહારથી લાવેલા મરઘા કે બીમાર પશુઓનું મારણ સિંહને ખવડાવવાથી, સિંહોમાં ભયાનક વાયરસ (જેમ કે કેનાઇન ડિસ્ટેમ્પર વાયરસ – CDV) ફેલાવાનો ખતરો રહે છે, જેણે ભૂતકાળમાં ડઝનો સિંહોનો ભોગ લીધો હતો.
કાયદાકીય જોગવાઈ: વાઇલ્ડલાઇફ પ્રોટેક્શન એક્ટ ૧૯૭૨ મુજબ, સિંહની પજવણી કરવી (Teasing/Harassing) કે તેના રસ્તામાં અડચણ ઊભી કરવી એ બિનજામીનપાત્ર ગુનો છે, જેમાં ૩ થી ૭ વર્ષની જેલ અને દંડ થઈ શકે છે. પરંતુ તેનું પાલન કાગળ પર વધુ અને જમીન પર ઓછું થાય છે.
