આજના ડિજિટલ યુગમાં આંગળીના ટેરવે નાણાકીય વ્યવહારો જેટલા સરળ બન્યા છે, તેટલું જ સાયબર ગઠિયાઓનું જોખમ પણ વધ્યું છે. ગ્રાહકોની મહેનતની કમાણીને ઓનલાઇન છેતરપિંડીથી બચાવવા માટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ હવે સુરક્ષાનું કવચ વધુ મજબૂત બનાવ્યું છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમમાં પારદર્શિતા લાવવા અને સાયબર ગુનેગારોના મનસૂબા પર પાણી ફેરવવા માટે કેન્દ્રીય બેંકે કેટલાક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને કડક નિયમો અમલમાં મૂક્યા છે, જે સીધા સામાન્ય ગ્રાહકોના હિતમાં છે.
નંબર કે ઈમેલ બદલવા પર 12 કલાકનો કૂલિંગ પીરિયડ
ઘણીવાર સાયબર ગુનેગારો નકલી દસ્તાવેજો અથવા ટેકનિકલ ખામીનો લાભ લઈને ગ્રાહકનો રજિસ્ટર્ડ મોબાઈલ નંબર કે ઈમેલ આઈડી બદલી નાખે છે, જેથી OTP મેળવીને ખાતું સાફ કરી શકાય. આ પ્રકારની છેતરપિંડી અટકાવવા RBI એ નિયમ બનાવ્યો છે કે જો પેમેન્ટ એપ કે ડિજિટલ વોલેટમાં મોબાઈલ નંબર અથવા ઈમેલ બદલવામાં આવશે, તો ત્યારબાદના ઓછામાં ઓછા 12 કલાક સુધી તે ખાતામાંથી કોઈ મોટું ઓનલાઈન ટ્રાન્ઝેક્શન થઈ શકશે નહીં. આ સમયગાળા દરમિયાન મૂળ ગ્રાહકને ફેરફાર અંગે એલર્ટ મળશે, જેથી તેઓ સમયસર પોતાનું એકાઉન્ટ બ્લોક કરાવી શકે.
કોને લાગુ પડશે આ નવા નિયમો?
RBI ની આ માર્ગદર્શિકા તમામ અધિકૃત નોન-બેંક પેમેન્ટ સિસ્ટમ ઓપરેટરો (PSOs) માટે જારી કરવામાં આવી છે. મોટા નોન-બેંક PSOs માં NPCI, NPCI ભારત બિલપે, કાર્ડ પેમેન્ટ નેટવર્ક્સ, નોન-બેંક ATM નેટવર્ક્સ, વ્હાઇટ લેબલ ATM ઓપરેટરો અને પેમેન્ટ એગ્રીગેટર્સનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે નાના નોન-બેંક PSOs માટે 1 April, 2028 થી આ નિયમોનું પાલન કરવું ફરજિયાત રહેશે.
આ પણ વાંચો: વાયદા બજાર ખુલતા જ સોના-ચાંદી ગગડ્યા: ચાંદીમાં 5,865 અને સોનામાં 1,105 રૂપિયાનું ગાબડું
એપ અને વેબસાઈટ પર જ મળશે તાત્કાલિક ફરિયાદનો વિકલ્પ
છેતરપિંડી થયા બાદ હેલ્પલાઇન નંબર શોધવામાં ગ્રાહકોનો કિંમતી સમય વેડફાતો હોય છે. હવે દરેક પેમેન્ટ કંપનીએ પોતાની મોબાઈલ એપ અને વેબસાઈટ પર જ એક સરળ અને સીધો વિકલ્પ આપવો પડશે, જેનાથી ગ્રાહક કોઈપણ શંકાસ્પદ વ્યવહારને તરત જ ‘ફ્રોડ’ તરીકે માર્ક કરી શકે. આ વ્યવસ્થામાં પેમેન્ટ સિસ્ટમના અન્ય સહભાગીઓએ પણ સંપૂર્ણ સહયોગ આપવો પડશે.
SMS અને ઈમેલ એલર્ટની ગોપનીયતામાં વધારો
ટ્રાન્ઝેક્શન બાદ આવતા મેસેજ વધુ સુરક્ષિત બનાવવામાં આવ્યા છે. હવેથી એલર્ટ મેસેજમાં ગ્રાહકનો સંપૂર્ણ બેંક એકાઉન્ટ નંબર કે કાર્ડ નંબર દેખાશે નહીં, જેથી કોઈ અન્ય વ્યક્તિ તેનો દુરુપયોગ ન કરી શકે. આ ઉપરાંત, પૈસા કયા વેપારી કે વ્યક્તિને ચૂકવવામાં આવ્યા છે તેનું નામ મેસેજમાં સ્પષ્ટ લખવું ફરજિયાત રહેશે. જો વ્યવહાર OTP આધારિત હશે, તો સંબંધિત વ્યવહારની વિગત સાથે મેસેજના અંતે OTP દર્શાવવામાં આવશે.
બહુ-સ્તરીય સુરક્ષા તપાસ અને સાયબર રિપોર્ટિંગ
ખાતામાંથી ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે કપાતા નાણાં માટે પેમેન્ટ ઓપરેટરોએ મલ્ટી-લેયર વેરિફિકેશન સિસ્ટમ રાખવી પડશે, જેથી ચુકવણી પહેલાં ગ્રાહકની ઓળખ વિવિધ સ્તરે ચકાસી શકાય (જોકે અમુક ખાસ કિસ્સાઓમાં RBI એ છૂટ આપી છે). આ સાથે જ કંપનીઓની જવાબદારી પણ નક્કી કરવામાં આવી છે. જો કોઈ કંપની પર સાયબર હુમલો થાય, સર્વર ડાઉન થાય કે ગ્રાહકની સમસ્યાના ઉકેલમાં અસામાન્ય વિલંબ થાય, તો ઘટનાની જાણ થયાના 6 કલાકની અંદર RBI અને દેશની ટોચની સાયબર એજન્સી CERT-In ને સંપૂર્ણ રિપોર્ટ સોંપવો પડશે.
| મુખ્ય નિયમ / જોગવાઈ | સમયમર્યાદા / મુખ્ય વિગત |
| મોબાઈલ નંબર/ઈમેલ બદલવા પર કૂલિંગ પીરિયડ | 12 કલાક (મોટા ઓનલાઈન પેમેન્ટ બંધ) |
| સાયબર ઘટના કે સર્વર આઉટેજનો રિપોર્ટ | 6 કલાકની અંદર (RBI અને CERT-In ને) |
| નાના નોન-બેંક PSOs માટે અમલીકરણ | 1 April, 2028 થી ફરજિયાત |
| ટ્રાન્ઝેક્શન એલર્ટ મેસેજ | એકાઉન્ટ/કાર્ડ નંબર છુપાવાશે, મેળવનારનું નામ સ્પષ્ટ દેખાશે |
નિષ્ણાતોનો અભિપ્રાય
સાયબર સુરક્ષા નિષ્ણાતોએ RBI ના આ પગલાંને આવકાર્યું છે. તેમના મતે જૂના અને અલગ-અલગ નિયમોને બદલે એક કડક માળખું ઊભું કરવાથી પેમેન્ટ કંપનીઓની જવાબદારી વધશે. હવે કંપનીઓ પોતાની ટેકનિકલ ખામીઓ છુપાવી શકશે નહીં કે બેદરકારી દાખવી શકશે નહીં, જેનાથી ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ વધુ વિશ્વસનીય બનશે.
ટૂંકમાં કહીએ તો, RBI ના આ નવા નિયમો ડિજિટલ વ્યવહારો કરતા કરોડો ગ્રાહકો માટે એક સુરક્ષા કવચ સમાન સાબિત થશે. ટેકનોલોજીના વધતા ઉપયોગ વચ્ચે ગ્રાહકોના નાણાં સુરક્ષિત રહે અને પેમેન્ટ કંપનીઓ વધુ જવાબદારીપૂર્વક કામ કરે તે દિશામાં કેન્દ્રીય બેંકનું આ એક અત્યંત સરાહનીય અને સમયસરનું પગલું છે.
