ઇન્ટરનેટ એક્સેસ મૌલિક અધિકાર: બાળકોને તેનાથી વંચિત ન રાખી શકાય, સુપ્રીમ કોર્ટે ‘ચાઇલ્ડ મોડ’ અપનાવવા આપ્યા નિર્દેશ
આધુનિક ટેકનોલોજીના યુગમાં ઇન્ટરનેટ માત્ર મનોરંજનનું સાધન ન રહેતાં શિક્ષણ, વ્યવહાર અને જ્ઞાનપ્રાપ્તિ માટે અનિવાર્ય માધ્યમ બની ચૂક્યું છે. આવા સમયે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપીને ડિજિટલ જગતમાં નાગરિકો અને ખાસ કરીને બાળકોના અધિકારો પર મહત્વપૂર્ણ મહોર લગાવી છે. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સુરક્ષાના બહાને નવી પેઢીને ડિજિટલ વિશ્વથી અળગી રાખવી એ કોઈ કાયમી સમાધાન નથી, બલ્કે તેમને યોગ્ય માર્ગદર્શન અને સુરક્ષિત પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડવું એ સમયની ખરી માંગ છે.
બંધારણીય જોગવાઈઓ અને અદાલતનું અર્થઘટન
સુપ્રીમ કોર્ટની બે જજોની બેન્ચે ચુકાદો આપતાં જણાવ્યું કે ઇન્ટરનેટ સુધી પહોંચવાનો અધિકાર એ ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 19(1)(A) અને અનુચ્છેદ 21 હેઠળ સંરક્ષિત મૌલિક અધિકાર છે. જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની ખંડપીઠે અવલોકન કર્યું કે વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતામાં માત્ર પોતાના વિચારો રજૂ કરવા પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ નવી માહિતી મેળવવી, અન્યના વિચારો સમજવા અને વિષયવસ્તુની આપ-લે કરવી પણ તેમાં સામેલ છે. અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે બાળ સુરક્ષા અને ડિજિટલ સ્વતંત્રતા પરસ્પર વિરોધી બાબતો નથી, અને બાળકો આ બંને બાબતો મેળવવા માટે સંપૂર્ણપણે હકદાર છે.
શિક્ષણ અને વિશેષ ક્ષમતા ધરાવતા બાળકો માટે અનિવાર્યતા
અદાલતે નોંધ્યું કે ઇન્ટરનેટ માત્ર વયસ્કો માટે જ નહીં, પણ બાળકોના સર્જનાત્મક અને શૈક્ષણિક વિકાસ માટે પણ પાયાની જરૂરિયાત છે:
દૂરના વિસ્તારોમાં શિક્ષણ: છેવાડાના વિસ્તારોમાં રહેતાં બાળકો માટે ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ એ જ્ઞાન મેળવવાનો મુખ્ય કે એકમાત્ર વિકલ્પ બની શકે છે.
દિવ્યાંગ બાળકો માટે સહારો: વિશેષ જરૂરિયાતો ધરાવતા બાળકો માટે ઓનલાઇન સમુદાયો અને ફોરમ્સ સમાન વિચારધારા ધરાવતા સાથીઓ સાથે જોડાઈને સંવાદ સાધવા અને મિત્રતા કેળવવામાં અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થાય છે.
ટેક કંપનીઓની નિષ્ફળતા અને સંપૂર્ણ પ્રતિબંધના જોખમો
અદાલતે સ્વીકાર્યું હતું કે વર્તમાન સમયનું ઇન્ટરનેટ બાળકો માટે સો ટકા સુરક્ષિત નથી, છતાં સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ હાનિકારક સામગ્રી રોકવામાં અસમર્થ રહે તો તેનો દંડ બાળકોને આપી શકાય નહીં. આવું કરવું એ સમસ્યા ઉકેલવાને બદલે પીડિતને જ જવાબદાર ઠેરવવા સમાન છે. વધુમાં, અદાલતે ચેતવણી આપી કે જો બાળકો પર સંપૂર્ણ કાયદાકીય પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવશે, તો તેઓ અનિયંત્રિત અને અંધારા ખૂણા (અનમોનિટર વેબસાઇટ્સ) તરફ વળશે, જેનાથી ઓનલાઇન જોખમો અને શોષણનો ભય વધુ વધશે. આવા સંજોગોમાં મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા બાળકો ડરના માર્યા પરિવારજનોને જાણ પણ કરી શકશે નહીં.
પ્રાઇવસી જોખમ વિરુદ્ધ ‘ચાઇલ્ડ મોડ’ વ્યવસ્થા
ઉંમરની ચકાસણી માટે વપરાશકર્તાઓની ખાનગી વિગતો એકત્રિત કરવાથી નાગરિકોની નિજતાનો ભંગ થવાની અને ડેટા દુરુપયોગની શક્યતા રહે છે. તેના વિકલ્પ તરીકે અદાલતે બાળકોના રક્ષણ માટે ટેકનોલોજીકલ સુરક્ષા કવચ તરીકે ‘ચાઇલ્ડ મોડ’ વ્યવસ્થા લાગુ કરવા સૂચવ્યું છે.
‘ચાઇલ્ડ મોડ’ અને સુરક્ષા ઉપાયોની મુખ્ય વિશેષતાઓ:
| સુવિધા / માર્ગદર્શિકા | અમલીકરણ પદ્ધતિ |
| એકાઉન્ટ પ્રાઇવસી | બાળકોના એકાઉન્ટ ડિફોલ્ટ રૂપથી ‘પ્રાઇવેટ’ રાખવા |
| અજાણ્યા સંપર્કો પર રોક | અજાણ્યા વયસ્કો તરફથી આવતા મેસેજ અને સંવાદ સીમિત કરવા |
| કન્ટેન્ટ અને એડ્સ નિયંત્રણ | બાળકોને દર્શાવવામાં આવતી જાહેરાતો અને સામગ્રી પર યોગ્ય ફિલ્ટર્સ લગાવવા |
| વાલીઓની ભૂમિકા | સોશિયલ મીડિયા વપરાશ વખતે માતા-પિતાની સંમતિ અને દેખરેખ સુનિશ્ચિત કરવી |
કેન્દ્ર સરકારને સ્પષ્ટ આદેશો
સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને બાળકોની વય અનુસાર યોગ્ય સુરક્ષા નિયમો તૈયાર કરી તેના અમલ માટે વ્યાપક નીતિ ઘડવા જણાવ્યું છે. આ ઉપરાંત અદાલતે નિર્દેશ આપ્યા છે કે:
બાળકો માટે નુકસાનકારક હોય તેવી એડલ્ટ સામગ્રી ધરાવતી સાઇટ્સ અને સેવાઓ પર સરકાર સંપૂર્ણ પાબંદી લગાવી શકે છે.
ઓનલાઇન બાળ જાતીય શોષણ અને દુર્વ્યવહાર (CSEAM) સંબંધિત સામગ્રીની ઝડપી ઓળખ કરવા અને તેને નેટવર્કમાંથી હટાવવા માટે મજબૂત રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ તૈયાર કરવો અનિવાર્ય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ ચુકાદો ડિજિટલ યુગમાં અધિકારો અને સુરક્ષા વચ્ચેનો સમતોલ સેતુ બાંધે છે. ટેકનોલોજીથી બાળકોને વંચિત રાખવાને બદલે તેમને સુરક્ષિત વાતાવરણ, યોગ્ય નીતિ-નિયમો અને વાલીઓના માર્ગદર્શન હેઠળ ડિજિટલ સાધનોનો લાભ આપવો એ જ વર્તમાન સમયનો સર્વોચ્ચ અને રચનાત્મક માર્ગ છે.
