દેશવ્યાપી વિરોધ અને રાજકીય દબાણ બાદ ચૂંટણી પંચે લીધા બે મોટા નિર્ણય!

દેશમાં મતદાર યાદી સુધારણા અને નાગરિકોના મતાધિકારના રક્ષણને લઈને છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલતા વિવાદો વચ્ચે ચૂંટણી પંચે મોટું વલણ બદલ્યું છે. સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયા સામે વિપક્ષોના આકરા આક્ષેપો, સુપ્રીમ કોર્ટની નોટિસ અને દેશભરમાં ચાલી રહેલા વિરોધ પ્રદર્શનોના ભારે દબાણ વચ્ચે ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા માત્ર 24 કલાકમાં બે મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણયો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે વિપક્ષી મોરચા દ્વારા ચાલી રહેલા વિરોધ વચ્ચે પંચે 17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન (SSR) હાથ ધરવાની જાહેરાત કરી છે તેમજ રાજકીય પક્ષોને સર્ચેબલ ડિજિટલ મતદારયાદી આપવાની ખાતરી આપી છે.

સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન (SSR)ની પુનઃ શરૂઆત

SIR પ્રક્રિયા ચાલી રહી હોવાને કારણે ચૂંટણી પંચે દર વર્ષે યોજાતી નિયમિત સમરી રિવિઝન પ્રક્રિયા મોકૂફ રાખી હતી. પરિણામે, 18 વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ કરનારા લાખો યુવા મતદારો પોતાના નામ મતદારયાદીમાં સામેલ કરવાથી વંચિત રહી ગયા હતા, જેને લઈને વ્યાપક આક્રોશ ફેલાયો હતો. હવે ચૂંટણી પંચે ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ અને ઉત્તરાખંડ સહિત આગામી સમયમાં ચૂંટણી યોજાવાની છે તેવા 17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં તાત્કાલિક ધોરણે SSR પ્રક્રિયા શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે.

SIR અને SSR પ્રક્રિયા વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત

આ પણ વાંચો: હું મોદીનો વિરોધી છું પણ દેશના નિર્ણયો કોઈ વિદેશી નક્કી નહીં કરે: ઈલોન મસ્કના નિવેદન પર અસદુદ્દીન ઓવૈસીનો પલટવાર

વિપક્ષી પક્ષોનો ચૂંટણી પંચ અને સરકાર પર આકરો પ્રહાર

ચૂંટણી પંચના આ પગલાં બાદ વિરોધ પક્ષોએ તીખી પ્રતિક્રિયા આપી છે. કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા પી. ચિદંબરમે પ્રહાર કરતા જણાવ્યું હતું કે, સુપ્રીમ કોર્ટની નોટિસ અને પ્રજાના વિરોધ પ્રદર્શનો બાદ પંચને મોડે મોડે પણ સાચી સ્થિતિ સમજાઈ છે. તેમણે આક્ષેપ કર્યો કે કરોડો લોકોના નામો ગેરકાયદેસર રીતે યાદીમાંથી કાઢી નાખ્યા બાદ હવે બાકી રહી ગયેલા લોકોને આવરી લેવા માટે આ કવાયત હાથ ધરવામાં આવી રહી છે. વિપક્ષી દળોએ આ મુદ્દે સંસદથી લઈને રસ્તા સુધી મોરચો ખોલ્યો હતો.

મતદારયાદીની મશીન-રીડેબલ PDF સોફ્ટ કોપી આપવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય

ચૂંટણી પંચનો બીજો સૌથી નોંધપાત્ર નિર્ણય રાજકીય પક્ષોને મતદારયાદીની મશીન-રીડેબલ (સહેલાઈથી વાંચી અને સર્ચ કરી શકાય તેવી) PDF સોફ્ટ કોપી ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે. આ અગાઉ પંચ માત્ર સ્કેન કરેલી અથવા ‘ઈમેજ-ઓન્લી’ PDF જ આપતું હતું, જેમાં કોઈપણ નામ સર્ચ કરવું, ફિલ્ટર કરવું કે કોપી કરવું ટેકનિકલી અશક્ય બનતું હતું.

વર્ષો જૂની માંગણી અને ચૂંટણી પંચનું બદલાયેલું વલણ

ડિજિટલ મતદારયાદી પૂરી પાડવાની માંગણી કોંગ્રેસ દ્વારા સૌથી પહેલાં વર્ષ 2018માં ઉઠાવવામાં આવી હતી, જ્યારે કમલનાથે આ સંદર્ભે સુપ્રીમ કોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા હતા. ત્યારબાદ વર્ષ 2025માં પણ રાહુલ ગાંધીએ તેમના ‘વોટ ચોરી’ અભિયાન દરમિયાન આ મુદ્દો જોરશોરથી રજૂ કર્યો હતો. ભૂતકાળમાં ડેટા સુરક્ષા અને ગોપનીયતાના બહાના હેઠળ આ માંગણી ફગાવી દેનાર ચૂંટણી પંચે આખરે નમતું જોખ્યું છે. હવે દરેક પોલિંગ સ્ટેશનની ડ્રાફ્ટ અને ફાઇનલ યાદીની ડિજિટલ કોપી મળવાથી રાજકીય પક્ષો માટે બોગસ, ડુપ્લિકેટ કે શંકાસ્પદ મતદારોની ત્વરિત ઓળખ કરવી અત્યંત સરળ બની રહેશે.

મતદાનનો અધિકાર એ લોકશાહીનો પાયો છે, અને તેમાં પારદર્શિતા જાળવવી એ ચૂંટણી પંચની પ્રાથમિક બંધારણીય જવાબદારી છે. દેશવ્યાપી આક્રોશ અને અદાલતી દબાણ બાદ ચૂંટણી પંચ દ્વારા લેવાયેલા આ બંને નિર્ણયોથી યુવા મતદારો માટે નોંધણીના દરવાજા ફરી ખુલશે અને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા વધશે. જોકે, SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન હટાવાયેલા લાખો નામોના મુદ્દે આગામી દિવસોમાં પણ રાજકીય ગરમાવો યથાવત રહેવાની પૂરી સંભાવના છે.