ગુજરાતના આકાશમાં બે દિવસ આકાશી આતશબાજી: આજ અને કાલ જોવા મળશે ડ્રેકોનિડ્સ ઉલ્કા વર્ષાનો દુર્લભ નજારો

ખગોળપ્રેમીઓ અને આકાશ દર્શનના શોખીનો માટે આગામી બે દિવસ અદભુત આકાશી નજારો માણવાની ઉત્તમ તક લઈને આવ્યા છે. આજે (8 ઓક્ટોબર) અને આવતીકાલે (9 ઓક્ટોબર) પૃથ્વીના ઉત્તર ગોળાર્ધમાં પ્રતિષ્ઠિત ‘ડ્રેકોનિડ્સ ઉલ્કા વર્ષા’ (Draconid Meteor Shower) નો રમણીય નજારો જોવા મળશે. હાલ ગુજરાતમાં વરસાદી વાદળો હટી જતાં વાતાવરણ સ્વચ્છ અને સૂર્યપ્રકાશિત છે. સાથોસાથ ભાદરવા વદ (કૃષ્ણપક્ષ) ચાલતો હોવાથી રાત્રિના આકાશમાં ચંદ્રપ્રકાશ નહિવત રહેશે, જેના કારણે રાજ્યના ખગોળ ઉત્સાહીઓ ઉત્તર અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ક્ષિતિજ તરફ આ આકાશી ચમત્કારને નરી આંખે પણ સ્પષ્ટપણે નિહાળી શકશે.

‘ગિયાકોબિની-ઝિનર’ ધૂમકેતુમાંથી ઉદ્ભવ અને ઝડપ

આ ઉલ્કાઓનું મૂળ ઉદગમ સ્થાન ’21P/ગિયાકોબિની-ઝિનર’ (21P/Giacobini-Zinner) નામનો ધૂમકેતુ છે. આ ધૂમકેતુના નામ પરથી જ ભૂતકાળમાં આ ઉલ્કા વર્ષાને ‘ગિયાકોબિનીક્સ’ તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી.

પ્રતિ સેકન્ડે 20 કિમીની ગતિ: આ ઉલ્કાપિંડો પૃથ્વી તરફ પ્રતિ સેકન્ડે આશરે 20 કિલોમીટર (એટલે કે કલાકના આશરે 72,000 કિમી) ની ઝડપે ધસી આવે છે.

અન્ય ઉલ્કાઓ કરતાં ધીમી: અવકાશી ગતિશાસ્ત્ર મુજબ આ ઝડપ પ્રમાણમાં ધીમી ગણાય છે, કારણ કે અન્ય ઘણી જાણીતી ઉલ્કાઓની ગતિ કલાકના 1,50,000 કિલોમીટરથી પણ વધુ હોય છે. પ્રમાણમાં ઓછી ગતિ હોવાથી આ ઉલ્કાઓ આકાશમાં સહેલાઈથી ટ્રેક કરી શકાય છે.

ડ્રેકોનિડ્સ ઉલ્કા વર્ષાની મુખ્ય વિગતો અને આકાશી ઘટનાક્રમ

આ ખગોળીય ઘટના અને તેની વિશેષતાઓની રૂપરેખા નીચે મુજબ છે:

આ પણ વાંચો: અમદાવાદ ઔડા વિસ્તારમાં હવે ફરિયાદોનો ઝડપી નિકાલ: ₹1 થી 2 કરોડના ખર્ચે AI-આધારિત ‘CCRS’ સિસ્ટમ શરૂ થશે

પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશી કેવી રીતે સર્જાય છે આતશબાજી?

ધૂમકેતુઓ જ્યારે સૂર્યની પ્રદક્ષિણા કરે છે, ત્યારે તેઓ પોતાના ભ્રમણમાર્ગ પર ધૂળ અને પથ્થરના અસંખ્ય નાના કણો છોડી જાય છે. જ્યારે પૃથ્વી પોતાની કક્ષામાં ફરતી વખતે આ કાટમાળના પટ્ટામાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે આ કણો પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે વાતાવરણમાં પ્રવેશે છે:

ઘર્ષણ અને ઉષ્મા: પૃથ્વીના ઉપરના વાતાવરણ સાથે અતિ તીવ્ર ગતિએ ટકરાતાં હવાનું ભારે કમ્પ્રેશન (દબાણ) અને ફ્રિક્શન (ઘર્ષણ) સર્જાય છે.

અગનગોળામાં રૂપાંતરણ: આ પ્રક્રિયાથી પ્રચંડ ગરમી પેદા થતાં આ સૂક્ષ્મ કણો બળી ઊઠે છે અને નાનકડા તેજસ્વી અગનગોળામાં ફેરવાય છે.

ખરતા તારા: પૃથ્વી પરથી જોતાં તે આકાશમાં તેજસ્વી લીસોટા અથવા સામાન્ય ભાષામાં ‘ખરતા તારા’ (Shooting Stars) જેવી અદ્ભુત આતશબાજી સમાન ભાસે છે.

ઐતિહાસિક ઉલ્કા તોફાન અને પુનરાવર્તન

ડ્રેકોનિડ્સ ઉલ્કા વર્ષા ભૂતકાળમાં વિસ્ફોટક ઉલ્કા તોફાન (Meteor Storms) માટે જાણીતી રહી છે. ઈ.સ. 1933 અને 1946 માં પ્રતિ કલાકે હજારોની સંખ્યામાં ઉલ્કાઓ પૃથ્વીના વાતાવરણ સાથે ટકરાઈ હતી અને આખું આકાશ ઝળહળી ઊઠ્યું હતું. ત્યારબાદ છેલ્લે 8 ઓક્ટોબર 2011 ના રોજ આવો મોટો ઉલ્કા વિસ્ફોટ જોવા મળ્યો હતો, જેમાં એકસાથે હજારો ચમકતા ગોળાઓ નજરે પડ્યા હતા. સામાન્ય વર્ષોમાં તેની સંખ્યા મર્યાદિત રહે છે, પરંતુ જો ધૂમકેતુના ગાઢ કણો પૃથ્વી સાથે અથડાય તો અણધારી સંખ્યામાં ઉલ્કાઓ જોઈ શકાય છે.

ગુજરાતના ગ્રામીણ અને ઓછા પ્રકાશવાળા (Dark Sky) વિસ્તારોમાં આ નજારો માણવો સૌથી વધુ રોમાંચક રહેશે. શહેરી વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો પણ ટેરેસ કે ખુલ્લા મેદાનમાંથી ઉત્તર દિશા તરફ નજર રાખીને કોઈપણ ટેલિસ્કોપ કે વિશેષ સાધનો વિના આ કુદરતી આકાશી આતશબાજીનો આનંદ માણી શકે છે. ખગોળશાસ્ત્ર અને બ્રહ્માંડના રહસ્યોમાં રસ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ અને નાગરિકો માટે આ બે દિવસ એક દુર્લભ લ્હાવો સાબિત થશે.