આંદોલનનો અર્થ કાયમી કબજો નથી: દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શન અંગે સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણી
દેશની રાજધાની દિલ્હીમાં વારંવાર યોજાતા વિરોધ પ્રદર્શનો અને તેના લીધે સામાન્ય જનજીવન તેમજ વેપાર-ધંધા પર પડતી માઠી અસર મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટે અત્યંત કડક અને મહત્વપૂર્ણ વલણ અપનાવ્યું છે. ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ટિપ્પણી કરી છે કે લોકશાહીમાં વિરોધ કરવાનો અધિકાર ચોક્કસ છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે કોઈ એક જૂથ નિર્ધારિત વિરોધ સ્થળ પર અનિશ્ચિત મુદત સુધી કબજો જમાવીને બેસી રહે. વિરોધ કરવાનો અધિકાર અન્ય નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો અને આજીવિકા સાથે સંતુલિત હોવો જોઈએ. દિલ્હીના વેપારી સંગઠનો દ્વારા વિરોધ પ્રદર્શનોના કારણે થતા આર્થિક નુકસાન મુદ્દે દાખલ થયેલી અરજીઓની સુનાવણી દરમિયાન સર્વોચ્ચ અદાલતે આ અવલોકન કર્યું હતું.
સુપ્રીમ કોર્ટની સુનાવણી અને મુખ્ય મુદ્દાઓનું વિશ્લેષણ
| પરિમાણ / પાસું | અદાલતી કાર્યવાહી અને તથ્યો |
| મુખ્ય બેન્ચ / ન્યાયાધીશ | ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત |
| અરજદારોની રજૂઆત | કિરાના કમિટી દિલ્હી અને સ્થાનિક વેપારી સંગઠનો |
| વેપાર-ધંધા પર અસર | વિરોધ સ્થળ આસપાસના 50 લાખ લોકો પ્રભાવિત, કનોટ પ્લેસમાં વેપાર ઠપ |
| સુપ્રીમ કોર્ટનું મુખ્ય તારણ | વિરોધ સ્થળ પર કાયમી કબજો અસ્વીકાર્ય; મંજૂરી ચોક્કસ સમયગાળા માટે જ હોવી જોઈએ |
| પ્રશાસનને આદેશ | મંજૂરી આપવા કે નકારવાના કારણો લેખિતમાં સ્પષ્ટ દર્શાવવા |
| નવા વૈકલ્પિક વિરોધ સ્થળો | રામલીલા મેદાન, બુરાડી ગ્રાઉન્ડ અને CBD ગ્રાઉન્ડ |
| જંતર-મંતરની સ્થિતિ | કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા વિરોધ સ્થળની નિર્ધારિત યાદીમાંથી રદ કરાયું |
તમે હંમેશાં માટે જગ્યા રોકી ન શકો: ચીફ જસ્ટિસનું કડક વલણ
સુનાવણી દરમિયાન ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે ટિપ્પણી કરી હતી કે વિરોધ કરવાનો અધિકાર સૌને સમાન રીતે મળેલો છે. જો કોઈ એક જૂથ કોઈ ચોક્કસ સ્થળ પર લાંબા સમય સુધી અડ્ડો જમાવી રાખે તો અન્ય ખેડૂતો, પત્રકારો કે સામાન્ય સંગઠનો ક્યાં જશે? તેમણે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે પ્રશાસને માત્ર નિર્ધારિત સમયગાળા માટે જ ધરણા-પ્રદર્શનની મંજૂરી આપવી જોઈએ. વધુમાં, સત્તાવાળાઓએ વિરોધની મંજૂરી આપતી વખતે કે નકારતી વખતે આદેશમાં તેના સચોટ અને કાયદાકીય કારણો સ્પષ્ટપણે જણાવવા પડશે, જેથી કોઈ એક વિરોધ પ્રદર્શનના કારણે અન્ય નાગરિકોના હકોનું હનન ન થાય.
વેપારીઓની વેદના: કનોટ પ્લેસમાં ખરીદી ઠપ, 50 લાખ લોકોને અસર
દિલ્હીના વેપારી મંડળો વતી દલીલ કરતાં વકીલે કોર્ટ સમક્ષ જણાવ્યું હતું કે વિરોધ પ્રદર્શન સ્થળોની આસપાસના વિસ્તારોમાં આશરે 50 લાખ લોકો વસવાટ અને વેપાર કરે છે. પ્રદર્શનો દરમિયાન પોલીસ દ્વારા મોટા પાયે બેરિકેડિંગ, અટકાયતો, વારંવાર મેટ્રો સ્ટેશનો બંધ કરવા અને ઇન્ટરનેટ સ્થગિત કરવા જેવા પગલાં લેવામાં આવે છે. આ અવ્યવસ્થાને કારણે આસપાસની દુકાનો બંધ રહે છે અને પ્રમુખ વ્યાપારી કેન્દ્ર કનોટ પ્લેસમાં ગ્રાહકોની અવરજવર લગભગ શૂન્ય થઈ જાય છે. દિવાળી જેવા મુખ્ય તહેવારો ટાણે જ વેપાર ઠપ થતાં ભારે નુકસાન વેઠવાનો વારો આવે છે.
તમામ પક્ષકારોને સામેલ કરવા આદેશ, કેન્દ્રને નોટિસ
કિરાના કમિટી દિલ્હી દ્વારા તહેવારો દરમિયાન પ્રદર્શનો રોકવા કરાયેલી માંગ પર કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર અને સંબંધિત તંત્રને નોટિસ જારી કરી છે. જોકે, બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જ્યાં સુધી આંદોલન કરી રહેલા તમામ સંગઠનોને સુનાવણીમાં પક્ષકાર બનાવવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી વેપારીઓની માંગણીઓ પર એકતરફી ચુકાદો આપી શકાય નહીં. કોર્ટે ચીફ ઇલેક્શન કમિશનર (CEC) વિરુદ્ધ વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહેલા આયોજકોને પણ આ કેસમાં પક્ષકાર તરીકે જોડવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.
જંતર-મંતર રદ: 3 નવા વૈકલ્પિક સ્થળો નિર્ધારિત
ઉલ્લેખનીય છે કે કેન્દ્ર સરકારે તાજેતરમાં સુરક્ષા અને ટ્રાફિક વ્યવસ્થાને ધ્યાને રાખીને જંતર-મંતરને વિરોધ સ્થળ તરીકેની યાદીમાંથી બાકાત કરી દીધું છે. તેની અવેજીમાં સામાન્ય જનજીવન અને વેપાર પ્રભાવિત ન થાય તે માટે રામલીલા મેદાન, બુરાડી ગ્રાઉન્ડ અને CBD ગ્રાઉન્ડને પ્રદર્શન માટે સત્તાવાર વૈકલ્પિક સ્થળો તરીકે નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.
લોકશાહી ઢાંચામાં વિરોધ પ્રદર્શન કરવાની સ્વતંત્રતા મૂળભૂત અધિકાર છે, પરંતુ તે સાર્વજનિક હિત અને અન્ય નાગરિકોના રોજિંદા જીવનના ભોગે હોઈ શકે નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટની આ લાલ આંખથી સ્પષ્ટ સંદેશ ગયો છે કે જાહેર રસ્તા કે નિર્ધારિત સ્થળોને અનિશ્ચિત મુદત માટે બંધક બનાવી શકાય નહીં. પ્રશાસને સમયમર્યાદા સાથે સંતુલિત નિયમો બનાવીને પ્રદર્શનકારીઓનો અવાજ પણ જળવાય અને વેપાર-ધંધા કે જનજીવન પણ ન ખોરવાય તેવી વ્યવસ્થા ગોઠવવી પડશે.
