96% મુસ્લિમ વસ્તી ધરાવતા અઝરબૈજાનની સ્કૂલોમાં હિજાબ પર રોક: વિદ્યાર્થીઓએ કર્યો બહિષ્કાર, તુર્કિયેમાં પણ ભડક્યો વિરોધ
મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા દેશ અઝરબૈજાનમાં શાળાઓના ડ્રેસ કોડમાં કરાયેલા સુધારા બાદ ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને શાસકીય નિયમો વચ્ચે મોટો વિવાદ છેડાયો છે. સરકારી શાળાઓમાં ધર્મનિરપેક્ષ માળખું જાળવવાના નામે લાગુ કરાયેલા નવા નિયમો હેઠળ હિજાબ પહેરેલી વિદ્યાર્થિનીઓ અને શિક્ષિકાઓને વર્ગખંડમાં પ્રવેશતા રોકવામાં આવતા ભારે અસંતોષ ફેલાયો છે. આ પ્રતિબંધના વિરોધમાં અનેક શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓએ એકત્ર થઈને શિક્ષણનો બહિષ્કાર શરૂ કર્યો છે. આ વિવાદ માત્ર અઝરબૈજાનની સરહદો પૂરતો સીમિત ન રહેતાં પાડોશી દેશ તુર્કિયે સુધી પહોંચ્યો છે, જ્યાં રાજદ્વારી કચેરીઓ બહાર ઉગ્ર દેખાવો યોજાયા છે.
શાળાઓના ડ્રેસ કોડમાં સુધારો અને પ્રતિબંધનું સ્વરૂપ
અઝરબૈજાનના શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા તમામ શાળાઓ માટે સમાન ડ્રેસ કોડનું માળખું ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે. સત્તાવાર નિયમોમાં સીધા શબ્દોમાં ‘હિજાબ’ પર પ્રતિબંધનો ઉલ્લેખ નથી, પરંતુ ધર્મનિરપેક્ષતા સાથે અસંગત હોય તેવા તમામ ધાર્મિક પરિધાનો પર નિયંત્રણ મૂકવામાં આવ્યું છે:
| નિયમ / પરિબળ | સરકારી જોગવાઈ |
| સમાન ડ્રેસ કોડ | શાળાઓમાં તમામ વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો માટે એકસમાન નિયમો લાગુ |
| ધાર્મિક પરિધાન પર રોક | ધર્મનિરપેક્ષ શૈક્ષણિક માળખા સાથે અસંગત વસ્ત્રો પહેરી વર્ગખંડમાં પ્રવેશ મનાઈ |
| પરંપરાગત કપડાંની છૂટ | રાષ્ટ્રીય સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા વસ્ત્રો માત્ર ખાસ પ્રસંગોએ સ્કૂલ કમિટીની મંજૂરીથી પહેરી શકાશે |
| વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો તર્ક | વિરોધ પક્ષ અને વાલીઓનું કહેવું છે કે હિજાબ વ્યક્તિની ધાર્મિક આસ્થા અને અંગત પસંદગી છે |
96% મુસ્લિમ વસ્તી છતાં બંધારણીય ધર્મનિરપેક્ષતા
અઝરબૈજાનની વસ્તીકીય રચના પર નજર કરીએ તો દેશની આશરે 96% વસ્તી મુસ્લિમ સમુદાયની છે, જેમાં શિયા મુસ્લિમો બહુમતીમાં છે અને સુન્ની મુસ્લિમો પણ નોંધપાત્ર સંખ્યા ધરાવે છે. આમ છતાં, દેશનું બંધારણ અઝરબૈજાનને એક કટ્ટર ધર્મનિરપેક્ષ (Secular) રાષ્ટ્ર તરીકે ઘોષિત કરે છે. બંધારણ એક તરફ નાગરિકોને ધાર્મિક માન્યતાઓની આઝાદી આપે છે, તો બીજી તરફ શિક્ષણ વ્યવસ્થા અને રાજ્ય પ્રશાસનને ધર્મથી સંપૂર્ણ અલગ રાખવાની હિમાયત કરે છે. સરકાર આ ધર્મનિરપેક્ષ ઓળખને જાળવી રાખવા માટે સ્કૂલ ડ્રેસ કોડની કડકાઈથી અમલવારી કરાવી રહી છે.
શિક્ષિકા અને વિદ્યાર્થિનીઓનો વિરોધ: સોશિયલ મીડિયા પર આક્રંદ
સ્થાનિક મીડિયા અને સોશિયલ મીડિયા પર સામે આવેલા દ્રશ્યોમાં સ્કૂલમાં પ્રવેશ ન મળતાં વિદ્યાર્થિનીઓ રડતી હાલતમાં પોતાની શિક્ષિકાઓને ભેટી રહી હોવાનું સામે આવ્યું છે:
શિક્ષિકા ઝહરા હસાનોવાનું નિવેદન: આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા સાથે વાત કરતાં શિક્ષિકા ઝહરા હસાનોવાએ જણાવ્યું હતું કે તેમને હિજાબ સાથે શાળામાં પ્રવેશવાની મનાઈ ફરમાવવામાં આવી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે હિજાબ પહેરવો કે ન પહેરવો એ મહિલાનો વ્યક્તિગત નિર્ણય હોવો જોઈએ અને તેના પર કોઈ પણ પ્રકારનું વહીવટી દબાણ અન્યાયી છે.
વિદ્યાર્થીઓનો બહિષ્કાર: આ ભેદભાવભર્યા વલણ સામે શાળાના અન્ય સાથી વિદ્યાર્થીઓએ પણ વર્ગખંડોનો સામૂહિક બહિષ્કાર કરી વિરોધ નોંધાવ્યો છે.
જેલમાં બંધ પત્રકારની ભૂખ હડતાળ અને નેટબંધીની ચર્ચા
આ વિવાદ વચ્ચે અઝરબૈજાનની જેલમાં બંધ વરિષ્ઠ પત્રકાર પોલાદ અસલાનોવે નવા નિયમોના વિરોધમાં જેલની અંદર જ ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી દીધી છે:
દેશદ્રોહનો કેસ: પોલાદ અસલાનોવને વર્ષ 2020 માં દેશદ્રોહના આરોપસર દોષિત ઠેરવીને સજા ફટકારવામાં આવી હતી.
પત્ની દ્વારા સંદેશ: તેમની પત્ની ગુલમિરા અસલાનોવાએ ફેસબુક પર સંદેશ શેર કરીને જણાવ્યું કે નાગરિકોના બંધારણીય અધિકારો અને ધાર્મિક આઝાદીના ઉલ્લંઘન સામે તેમના પતિએ આ આંદોલન આદર્યું છે.
ઇન્ટરનેટ પ્રતિબંધ: વિરોધના વ્યાપને રોકવા માટે દેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં ઇન્ટરનેટ સેવાઓ મર્યાદિત કરાઈ હોવાની ચર્ચા ઉઠી છે, જોકે આંતરરાષ્ટ્રીય મોનિટરિંગ સંસ્થાઓ દ્વારા તેની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરવામાં આવી નથી.
તુર્કિયેમાં ઉગ્ર વિરોધ અને રાષ્ટ્રપતિ અલીયેવનું વલણ
આ ઘટનાની ગૂંજ પાડોશી દેશ તુર્કિયે સુધી પહોંચી છે. ઇસ્તાંબુલમાં આવેલા અઝરબૈજાનના વાણિજ્ય દૂતાવાસ (Consulate) બહાર લોકોએ એકત્ર થઈને ભારે વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું હતું અને બાકુ સરકારને આ નિર્ણય પર પુનર્વિચાર કરવા માગણી કરી હતી. તુર્કિયેના નાગરિકો આ પ્રતિબંધની તુલના તેમના દેશમાં વર્ષ 1997 ના ગાળામાં શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં હિજાબ પર લદાયેલા પ્રતિબંધ સાથે કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ, અઝરબૈજાનના રાષ્ટ્રપતિ ઇલ્હામ અલીયેવે પક્ષની બેઠકમાં કોઈનું નામ લીધા વિના આકરો સંદેશ આપતાં જણાવ્યું હતું કે કોઈપણ બાહ્ય દેશે અમારા દેશની આંતરિક જીવનશૈલી કે નિયમોમાં દખલગીરી કરવી જોઈએ નહીં.
અઝરબૈજાનમાં શાળાઓના ડ્રેસ કોડને લઈને સર્જાયેલો આ વિવાદ ધર્મનિરપેક્ષ રાજ્ય વ્યવસ્થા અને નાગરિકોની વ્યક્તિગત ધાર્મિક આસ્થા વચ્ચેના ગંભીર સંઘર્ષને છતો કરે છે. 96% મુસ્લિમ વસ્તી હોવા છતાં કાયદાકીય કડકાઈના કારણે ઊભો થયેલો આ લોકરોષ હવે સરહદો વટાવીને પ્રાદેશિક સ્તરે પહોંચી ગયો છે. વિદ્યાર્થીઓનો શિક્ષણ બહિષ્કાર, જેલમાંથી પત્રકારની ભૂખ હડતાળ અને તુર્કિયેમાં થતા વિરોધ વચ્ચે અઝરબૈજાન સરકાર પોતાના નિર્ણય પર અડગ રહે છે કે જનભાવનાને માન આપીને નિયમોમાં છૂટછાટ આપે છે, તેના પર હવે સમગ્ર મુસ્લિમ વિશ્વની નજર ટકેલી છે.
