શું કેનેડા ભારત માટે નવું પાકિસ્તાન બની ગયું છે ??

 તાજેતરની ઘટનાઓએ સવાલો ઉભા કર્યા છે કે શું ભારત અને કેનેડા વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધો ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની દિશામાં આગળ વધી રહ્યા છે? કેનેડાએ ભારતીય અધિકારીઓ પર હરદીપ સિંહ નિજ્જરની હત્યાની સંડોવણીનો આરોપ મૂક્યા પછી બંને દેશે છ રાજદ્વારીઓને હાંકી કાઢ્યા. આ નાટકીય ઘટનાક્રમ બાદ નવી દિલ્હી અને ઓટાવા વચ્ચેના સંબંધોમાં ભારે વળાંક આવ્યો છે.

રાજદ્વારી પરિણામો અને તણાવ

બંને દેશોએ તેમના રાજદ્વારી સંબંધોને ડાઉનગ્રેડ કર્યા છે, ભારતે તેના રાજદ્વારીઓની સુરક્ષા અંગે ચિંતા દર્શાવીને કેનેડામાંથી તેના ઉચ્ચ કમિશનરોને પાછા બોલાવ્યા છે. કેનેડાએ છ ભારતીય રાજદ્વારીઓને હાંકી કાઢીને જવાબ આપ્યો અને એવો દાવો કર્યો કે નિજ્જરની હત્યા સાથે તેમને જોડવા માટે પૂરતા પુરાવા છે. ભારતે આ દાવાઓને “બેબુનિયાદ” ગણાવીને ફગાવી દીધા છે અને કેનેડાની સરકાર પર લોકલ વોટ બેંકની રાજનીતિને પ્રોત્સાહન આપવાનો આરોપ મૂક્યો છે.

ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે કહ્યું, “અમને અમારા રાજદ્વારીઓની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે વર્તમાન કેનેડા સરકારની પ્રતિબદ્ધતા પર કોઈ વિશ્વાસ નથી.” આ પ્રતિભાવ પાકિસ્તાન સાથે ભારતના નબળા સંબંધોની યાદ અપાવે છે.

રાજદ્વારીઓની હકાલપટ્ટી

ભારત અને કેનેડાએ જે રીતે પોતપોતાના દેશમાંથી બીજા દેશના રાજદ્વારીઓને અલવિદા કહ્યું એ જ રીતે આતંકવાદ અને અન્ય સુરક્ષા મુદ્દાઓ પર તણાવને પગલે ભારતે 2020 માં પાકિસ્તાનમાં તેની રાજદ્વારી હાજરી ઘટાડી નાખી હતી. કેનેડાની પરિસ્થિતિ હવે સમાન પેટર્નને અનુસરતી હોય તેવું લાગે છે, જેમાં દરેક પક્ષ બીજાના દેશમાં તેના રાજદ્વારી પદચિહ્નને ઘટાડે છે.

આતંકવાદના આરોપો સાથે સંબંધ

ભારતે લાંબા સમયથી કેનેડા પર તેની ધરતી પર કાર્યરત ખાલિસ્તાની અલગતાવાદીઓ સામે આંખ આડા કાન કરવાનો આરોપ લગાવ્યો છે અને પાકિસ્તાન પર આતંકવાદીઓને આશ્રય આપવાનો આરોપ પણ લગાવ્યો છે. ભારતીય અધિકારીઓ દાવો કરે છે કે કેનેડાએ પ્રત્યાર્પણની બહુવિધ વિનંતીઓને અવગણી છે અને ભારતમાં વિવિધ ઘટનાઓ સાથે જોડાયેલા ખાલિસ્તાની જૂથો સામે કોઈ પગલાં લીધા નથી. ભારતીય અધિકારીઓએ એવી દલીલ કરી હતી કે ખાલિસ્તાન તરફી તત્વોને કેનેડાનું સમર્થન બળવાખોરીને વેગ આપી રહ્યું છે તેવી દલીલ સાથે આ મુદ્દાએ નોંધપાત્ર અણબનાવ પેદા કર્યો છે.

સ્થાનિક રાજકારણનો પ્રભાવ

નિષ્ણાતો માને છે કે કેનેડાના વલણને પ્રભાવિત કરતું સ્થાનિક રાજકારણ એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે. વડા પ્રધાન જસ્ટિન ટ્રુડો પ્રભાવશાળી શીખ સમુદાયનું સમર્થન મેળવવા માંગતા જોવા મળે છે, જેમાં ખાલિસ્તાન તરફી તત્વો પણ સામેલ છે. ખાલિસ્તાની તરફી મંતવ્યો વ્યક્ત કરનાર જગમીત સિંહની આગેવાની હેઠળની ન્યૂ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી પર તેમની નિર્ભરતા કેનેડાના અભિગમને પ્રભાવિત કરી રહી હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ પાકિસ્તાન સાથે સમાનતા ધરાવે છે, જ્યાં સ્થાનિક રાજકારણ ઘણીવાર ભારત સંબંધિત વિદેશ નીતિના નિર્ણયો નક્કી કરે છે.

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની ભૂમિકા

જેમ પાકિસ્તાનને સતત અમેરીકાનો ટેકો મળી રહે છે એ જ રીતે કેનેડાને પણ યુએસએનો ખભો મળી રહ્યો છે. તાજેતરના અહેવાલો સૂચવે છે કે વોશિંગ્ટન અને ઓટાવા બંનેએ નિજ્જરની હત્યામાં કથિત સંડોવણી વિશે ભારતને આરોપી તરીકે જુએ છે. અમેરીકાની આ ચાલબાજીને કારણે તણાવ વધી રહ્યો છે. કેટલાક ભારતીય અધિકારીઓ આ સમન્વયિત અભિગમથી પ્રભાવિત થયાની લાગણી અનુભવે છે.

ભાવિ સંબંધો પર નિષ્ણાતોનો અભિપ્રાય

નિષ્ણાતોએ ચેતવણી આપી છે કે ભારત-કેનેડાના વર્તમાન સંબંધો પાકિસ્તાન સાથેના ભારતના તણાવપૂર્ણ સંબંધો જેવા થઇ રહ્યા છે. ઓબ્ઝર્વર રિસર્ચ ફાઉન્ડેશનના સિનિયર ફેલો સુશાંત સરીને તો ત્યાં સુધી કહ્યું કે “કેનેડા ભારત માટે નવું પાકિસ્તાન બની ગયું છે.” ભૂતપૂર્વ રાજદ્વારી ગૌતમ બમ્બાવાલેએ જણાવ્યું હતું કે રાજદ્વારીઓની હકાલપટ્ટી તેમની સુરક્ષાની ખાતરી આપવામાં કેનેડાની અસમર્થતા અંગે ભારતની ચિંતા દર્શાવે છે.

વિદેશ નીતિ નિષ્ણાત માઈકલ કુગેલમેને કહ્યું કે આ ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે સંબંધો “નીચા સ્તરે” પહોંચી ગયા છે અને બંને સરકારો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી ભડકાઉ ભાષા ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોની યાદ અપાવે છે. એવું પણ લાગે કે જ્યાં સુધી ટ્રુડો સત્તા પર રહેશે ત્યાં સુધી સંબંધોમાં કોઈ નોંધપાત્ર સુધારો થવાની શક્યતા નથી.

 આ સંબંધોનો આગળનો માર્ગ અનિશ્ચિત છે, જો ટૂંક સમયમાં ધ્યાન આપવામાં નહીં આવે તો પરિસ્થિતિ વધુ વણસે તેવી શક્યતા છે. જેમ જેમ ભારત અને કેનેડા આ પડકારજનક પ્રકરણમાંથી આગળ વધી રહ્યા છે, તેમ તેમ તેમના સંબંધો આ ખરબચડા માર્ગ પર ચાલુ રહેશે કે પછી કોઈ દેશ કૂટનીતિનો માર્ગ શોધશે તે પ્રશ્ન રહે છે.