‘વાસ્તવિક ખુશી કરતા વર્ચ્યુઅલ લાઈકનો પીછો’ : સોશિયલ મીડિયા ઉપર લાઈક-વ્યુની ‘માયાજાળ’થી યુવાનો થાક્યા
મોડી રાત સુધી સોશિયલ મીડિયા ઉપર ચોંટેલો રહેતો 21 વર્ષનો નિખિલ સવારે ઉઠીને પહેલા મોબાઈલ જોવે છે કે રાત્રે કરેલી પાર્ટીની પોસ્ટને કેટલી લાઈક અને વ્યુઝ મળ્યા……દિલ્હીની સોફ્ટવેર એન્જિનિયર રિયા એ વાતે દુઃખી છે કે લગ્નમાં બહેનની વિદાય વખતના જે ફોટા આવ્યા છે તે એવા નથી કે તેને સોશિયલ મીડિયા ઉપર મૂકી શકાય……પોતાના ખટમીઠ્ઠા તમામ અનુભવોને ગ્લોરીફાઈ કરનારા આ વ્યસનને મનોવિજ્ઞાની ‘ પરફોર્મેટીવ લીવીંગ ‘ કહે છે.
સવારે ઉઠવાથી લઈને રાત્રે સુવે ત્યાં સુધી ખાસ કરીને યુવા પેઢી સોશિયલ મીડિયાની જાળમાં એવી અટવાઈ ગઈ છે કે કોઈ પણ ક્ધાનને સોશિયલ મીડિયામાં શેર કરવાનું ચૂકતી નથી. ઉત્સવ કે પછી આનંદની ક્ષણોના રીલ્સ તો બધા પ્લેટફોર્મ ઉપર જોવા મળે છે પણ પ્રિયજનનાં મૃત્યુના સમાચાર પણ તરત આવી જાય છે.
સરળ શબ્દોમાં તેને સોશિયલ મીડિયાની ગુલામી કહેવામાં આવે તો પણ તે વધુ પડતું નહી ગણાય. આવા યુઝર્સને વાહવાહી તો મળે છે પણ પરિવારજનોનો સાથ નથી મળતો. બધા કહે છે કે સોશિયલ મીડિયા લોકોને એક બીજા સાથે જોડે છે પણ વાસ્તવમાં તે આપણને એકલતા તરફ ધકેલે છે. મનોવિજ્ઞાનીની નજરમાં આ સ્થિતિ ‘ પ્રેઝન્સ પરફોર્મન્સ પ્રેશર’ ડીસઓર્ડર છે. પોસ્ટમાં લાઈક કે કોમેન્ટ ન આવે તો જીવનને નીરસ સમજવા લાગે છે.
આવા યુઝર્સ એ વાતને લઈને પણ ચિંતા કરતા હોય છે કે, તેને કોઈ ખોટી રીતે જજ તો નથી કરતુ ને..અથવા તેની ખરાબ છાપ તો ઉભી નથી થતી ને…આવી સ્થિતિને સ્પોટલાઈટ ઈફેક્ટ કહેવામાં આવે છે. આ એક માનસિક ફીનોમેનન છે જેમાં આપણને લાગે છે કે બધા લોકો આપણી તરફ જુવે છે. સોશિયલ મીડીયાએ તેનો પ્રભાવ 100 ગણો વધારી દીધો છે. 1984 માં થોમસ ગીલોવીચે આ નામ આપ્યું હતું.
આ પ્રકારના પ્રભાવ ઉપર લગામ લગાવવાની તૈયારી પણ થઇ રહી છે. યુરોપનો ડીજીટલ સર્વિસ એક્ટ અને ભારતમાં ડીજીટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ મારફત એલ્ગોરીધમની પારદર્શકતા અને એડીકટીવ ડીઝાઇન ઉપર લગામ ખેંચવાની તૈયારી થઇ રહી છે.
અનેક સાઈટ ઉપર કમાણી કે પછી ક્રાઉડ ફંડિંગ માટે નકલી અથવા બનાવટી રીલ બનાવવામાં આવી રહી છે. આવી રીલ્સના લાખ્ખો વ્યુઝ અને લાઈક્સ આવે છે. આજના સમયમાં એ.આઈ અને ડીપ ફેકને લીધે આવા રીલ્સની સત્યતા ચકાસવી જરૂરી છે.
સોશિયલ મીડિયાનો ફેલાવો
- 21 કરોડ યુઝર્સ સોશિયલ મીડિયાના વ્યસની
- વિશ્વમાં 5.66 અબજ સોશિયલ મીડિયા યુઝર્સ છે
- ભારતમાં 50 કરોડ યુઝર્સ છે.
- અમેરિકામાં 30.2 કરોડ યુઝર્સ છે
- દરેક વ્યક્તિ સરેરાશ 2 કલાક 21 મિનીટ જેટલો સમય સોશિયલ મીડિયામાં પસાર કરે છે
- દરેક વ્યક્તિ એક અઠવાડિયામાં 18 કલાક 36 મિનીટ ખર્ચે છે સોશિયલ મીડિયા પાછળ
- 18 થી 34 વર્ષની વયના ૫૯ ટકા લોકો સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરે છે
- ભારતમાં દરેક વ્યક્તિ એક દિવસમાં ૨ કલાક 30 મિનીટ ખર્ચે છે સોશિયલ મીડિયા પાછળ
બચવાના ઉપાયો શોધે છે યુવાનો
- સોશિયલ મીડિયાની લત ઓછી કરવા માટે ડીજીટલ ડીટોક્સ ટ્રીપ પ્લાન કર રહ્યા છે યુવાનો. જેમાં ફોન જમા કરાવવાનો હોય છે.
- લગ્નમાં અનપ્લગડ લખવી રહ્યા છે લોકો..કૃપા કરીને ફોન બંધ રાખો અને અમારી લાગણી લાઈવ જુઓ..રેકોર્ડ ન કરો
- કેટલાક ઘરોમાં રવિવારે નો પોસ્ટ ડેનું ચલણ વધી રહ્યું છે.
કેવી કેવી પોસ્ટ
- એક પરિવાર આમેરમાં પોતાના બુઝુર્ગ પિતાને ફરવા લઇ આવ્યા હતા. તેઓ જેવા હાથી ઉપર બેસવા ગયા ત્યાં તેમને ચક્કર આવ્યા. આ ક્ષણે પુત્ર અને પુત્રવધુએ રીલ બનાવીને કેપ્શન લખ્યુ કે, પાપાની પહેલી હાથીની સવારી નિષ્ફળ ગઈ
- ગોવાના બાગાબીચમાં એક છોકરો અને છોકરી બીચ ઉપર હતા અને અચાનક મોજુ આવ્યુ અને છોકરીનો ફોન પાણીમાં પડી ગયો..આ છોકરીએ તરત બીજો ફોન કાઢ્યો અને લખ્યું, ફોન ગયો પણ કોન્ટેક્ટ ચાલુ જ રહેશે..નવો આઈફોન બુક કરી નાખ્યો છે
- લખનૌના હઝરતગંજમાં કાર પલટી ગઈ, યુવાન બહાર નીકળ્યો અને એમ્બ્યુલન્સ આવે તે પહેલા લાઈવ શરુ કરી દીધુ, મારો અકસ્માત થયો છે, બધું બરાબર છે..બસ થોડું લોહી નીકળ્યું છે..આ લાઈવ ૧૨૦૦ લોકો જોઈ રહ્યા હતા.
‘ઓન’ રહેવાનો થાક
મનોવિજ્ઞાની કબીર સિંહ આ પ્રકારના થાક ને મીલેનીયમ બર્નઆઉટ 2.0 કહે છે. જે થાક લાગે છે તે ઓફીસના કામનો નહી પણ હંમેશા ‘ ઓન ‘ રહેવાનો લાગે છે. ઘણા લોકો એવું કહે ચ એકે, તે પોસ્ટ કરતા પહેલા 10 વાર વિચારે છે કે આ પોસ્ટ સારી છે કે ખરાબ. લાઈક અને શેર આપણા મગજના ડોપામાઈન સીસ્ટમને હાઈજેક કરી ચુક્યા છે. આપણે કન્ટેન્ટ નહી પણ વેલિડેશનના વ્યસની થઇ ગયા છીએ.
