અલ નીનોની અસરથી ગુજરાતમાં જળસંકટ: 206 ડેમમાં 5,181 MCM પાણી ઘટ્યું, 4 જિલ્લામાં દુષ્કાળ વચ્ચે નર્મદા ડેમ બન્યો જીવાદોરી

વૈશ્વિક સ્તરે સક્રિય થયેલી અલ નીનો (El Niño) ની વિપરીત અસરને પગલે ચાલુ વર્ષે ગુજરાતમાં ચોમાસું નબળું રહેતાં રાજ્યના જળસ્ત્રોતો પર ગંભીર સંકટ તોળાઈ રહ્યું છે. રાજ્યમાં સરેરાશ કરતાં ઓછો વરસાદ નોંધાવાને કારણે કુલ 206 જળાશયોમાં ગત વર્ષની સરખામણીએ પાણીના સંગ્રહમાં 5,181.37 MCM નો જંગી ઘટાડો નોંધાયો છે. પરિસ્થિતિ એટલી હદે વણસી છે કે દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, જામનગર અને કચ્છ જિલ્લામાં સત્તાવાર રીતે દુષ્કાળ જાહેર કરવાની નોબત આવી છે. જોકે, આ ભીષણ જળસંકટ વચ્ચે રાજ્યની જીવાદોરી સમાન સરદાર સરોવર (નર્મદા ડેમ) માં ગત વર્ષ કરતાં પણ વધુ જળસંગ્રહ ઉપલબ્ધ હોવાથી રાજ્ય માટે સૌથી મોટી રાહત ઊભી થઈ છે.

ગુજરાતમાં વરસાદ અને જળસંગ્રહની તુલનાત્મક સ્થિતિ

આ પણ વાંચો: ધનતેરસ પૂર્વે સોના-ચાંદીના ભાવ ગગડ્યા: ચાંદી એક જ ઝાટકે ₹8,000 સસ્તી, સોનું ₹1,300 ઘટીને ₹1.38 લાખે પહોંચ્યું

મુખ્ય જળાશયોમાં પાણીના જથ્થાની સ્થિતિ (નવેમ્બર સરખામણી)

4 જિલ્લામાં દુષ્કાળ જાહેર, સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં સ્થિતિ નાજુક

ચોમાસાની નબળી કામગીરીને લીધે ખાસ કરીને પશ્ચિમ સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ પંથકમાં મેઘમહેર નહિવત રહી છે. દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, જામનગર અને કચ્છ જિલ્લામાં ખરીફ પાક નિષ્ફળ જવાની અને પીવાના પાણીની તંગી સર્જાવાની સ્થિતિ ઊભી થતાં મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ દ્વારા આ ચારેય જિલ્લાઓમાં દુષ્કાળ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. સૌરાષ્ટ્રના મહત્વના ભાદર ડેમમાં જળસંગ્રહ 188 MCM થી ઘટીને માત્ર 31.33 MCM અને ઉત્તર ગુજરાતના દાંતીવાડામાં 381 MCM થી ઘટીને 89.96 MCM થઈ જતાં આગામી ઉનાળામાં ખેતી તેમજ પશુપાલન પર મોટી અસર થવાની ભીતિ છે.

90% ભરેલા જળાશયો 151 થી ઘટીને માત્ર 35 રહ્યા

રાજ્યના જળસંગ્રહના આંકડા અત્યંત ચિંતાજનક ચિત્ર રજૂ કરી રહ્યા છે. ગયા વર્ષે નવેમ્બરમાં રાજ્યના 151 જળાશયો હાઈ એલર્ટ કે 90% થી વધુ જળસપાટી ધરાવતા હતા, જે આ વખતે ઘટીને આંગળીના વેઢે ગણાય તેટલા માત્ર 35 રહ્યા છે. બીજી તરફ, 70% થી ઓછો જળસંગ્રહ હોય તેવા ડેમોની સંખ્યા 30 થી વધીને સીધી 147 પર પહોંચી ગઈ છે, જે દર્શાવે છે કે મોટાભાગના વિસ્તારોમાં ડેમ અડધા પણ ભરાયા નથી.

આજવા સરોવરમાં અત્યારથી જ ફેબ્રુઆરી જેવી સપાટી

વડોદરા શહેરની જીવાદોરી સમાન આજવા સરોવરમાં પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. વર્ષ 2025 માં સારા વરસાદના પગલે સપ્ટેમ્બરમાં આજવા ડેમ 212.95 ફૂટની સપાટી વટાવી જતાં તમામ 62 દરવાજા ખોલવા પડ્યા હતા. તેની સરખામણીએ ચાલુ સિઝનમાં સરોવર એક પણ વાર ઓવરફ્લો થયું નથી અને હાલ સપાટી 208.57 ફૂટ નોંધાઈ છે. સામાન્ય રીતે આટલી નીચી સપાટી ભરઉનાળા પૂર્વે ફેબ્રુઆરી મહિનામાં જોવા મળતી હોય છે, જે અત્યારથી જ સર્જાતાં આગામી મહિનાઓમાં પીવાના પાણીના વિતરણ સામે મોટો પડકાર ઊભો થશે.

અલ નીનોના કારણે રાજ્યના સ્થાનિક જળાશયો તરસ્યા રહ્યા છે અને ઉત્તર ગુજરાત તથા સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છના ડેમોમાં પાણીના તળિયા દેખાવા લાગ્યા છે. આવી કપરી સ્થિતિમાં નર્મદા કમાન્ડ વિસ્તારમાંથી આવતા સરદાર સરોવર ડેમનો 9,440.68 MCM જળસંગ્રહ સમગ્ર ગુજરાત માટે ‘સંજીવની’ સાબિત થશે. આગામી શિયાળુ અને ઉનાળુ ઋતુમાં પીવાના પાણી તેમજ સિંચાઈ વ્યવસ્થા જાળવી રાખવા માટે સરકારે કેનાલ નેટવર્ક અને નર્મદા આધારિત યોજનાઓનું અત્યારથી જ સુચારુ અને કરકસરભર્યું આયોજન કરવું અનિવાર્ય બનશે.