ભરૂચની ઐતિહાસિક જામા મસ્જિદ કે જૈન તીર્થ? મલ્લિનાથજીની પ્રતિમા મળ્યા બાદ પૂજા અને સુરક્ષાની માંગ સાથે મામલો ગુજરાત હાઇકોર્ટ પહોંચ્યો
સદીઓ જૂના ઐતિહાસિક સ્થાપત્યો અને ધાર્મિક ધરોહરને લઈને સમયાંતરે ઊભા થતા વિવાદોની શ્રૃંખલામાં હવે ભરૂચની 14th સદીની જામા મસ્જિદનો વિષય કાયદાકીય ક્ષેત્રે ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યો છે. સંકુલના ભોંયરામાંથી પ્રાચીન તીર્થંકરની પ્રતિમા મળી આવ્યા બાદ, આ સ્થળની મૂળ ઓળખ અને સંરક્ષણને લઈને અદાલતના દ્વાર ખટખટાવવામાં આવ્યા છે. ઇતિહાસ, પુરાતત્વીય પુરાવા અને ધાર્મિક આસ્થાના સમન્વય સાથે આ સમગ્ર પ્રકરણ હવે ન્યાયિક સમીક્ષા હેઠળ આવ્યું છે.
ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં રિટ પિટિશન: પૂજા અને સુરક્ષાની માગ
હરિશંકર જૈન અને રાહુલ દીવાન સહિતના 5 સ્થાનિક નાગરિકો દ્વારા ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે. અરજદારોએ દાદ માંગી છે કે સંકુલમાંથી પ્રગટ થયેલી જૈન ધર્મના 19th તીર્થંકર ભગવાન મલ્લિનાથજીની પવિત્ર મૂર્તિને તત્કાલ સુરક્ષા પૂરી પાડવામાં આવે. આ સાથે જ જૈન શ્રદ્ધાળુઓને આ સ્થળે વિધિવત પૂજા-અર્ચના કરવાની છૂટ આપવામાં આવે તેવી પણ રજૂઆત કરવામાં આવી છે. હાઇકોર્ટના જસ્ટિસ નિશા ઠાકોરે આ બાબતને ધ્યાને લઈ આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ASI)ને સત્તાવાર સૂચનાઓ સાથે વિગતો રજૂ કરવા આદેશ આપ્યો છે, જેની આગામી સુનાવણી 11th તારીખે નિયત કરવામાં આવી છે.
અદાલતમાં પક્ષકારોની સ્થિતિ અને રજૂઆત
સુનાવણી દરમિયાન વિવિધ પક્ષો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી મુખ્ય બાબતો નીચે મુજબ છે:
| પક્ષકાર | મુખ્ય રજૂઆત / ભૂમિકા |
| અરજદારો (જૈન સમુદાય) | સ્મારક જૈન શૈલીનું છે; મધ્યપ્રદેશ હાઇકોર્ટના ભોજશાળા કેસ મુજબ તેને અશોભોદ તીર્થ/શકુનિકા વિહાર જાહેર કરી પૂજાનો અધિકાર મળે. |
| ASI (પુરાતત્વ વિભાગ) | મલ્લિનાથ ભગવાનની મૂર્તિ મળી આવ્યાની પુષ્ટિ કરી; સ્મારકની જાળવણી તેમની જવાબદારી છે, પરંતુ પૂજા અંગેનો નિર્ણય રાજ્ય સરકાર પર નિર્ભર છે. |
| સરકાર પક્ષ | સ્મારક અને મૂર્તિનું રક્ષણ અનિવાર્ય છે; અહેવાલો મુજબ સંકુલના કેટલાક પિલ્લરોને નુકસાન પહોંચાડવાનો પ્રયાસ થયો છે. |
ઐતિહાસિક સંદર્ભ અને સંકુલને નુકસાનની આશંકા
અરજદારોના જણાવ્યા અનુસાર, વડોદરા ASI સર્કલમાં આ પ્રાચીન જૈન ધરોહરની નોંધણી ભૂલભરેલી રીતે મસ્જિદ તરીકે કરવામાં આવી છે. પ્રાચીન કાળમાં ‘ભૃગુકચ્છ’ તરીકે ઓળખાતું ભરૂચ 1st સદીથી જૈન અને હિન્દુ ધર્મનું એક અગ્રણી કેન્દ્ર રહ્યું છે. આચાર્ય જૈનપ્રભા સૂરીના ઐતિહાસિક ગ્રંથો તેમજ રાજકુમારી સુદર્શના કુમારી દ્વારા નિર્મિત શકુનિકા વિહારના દસ્તાવેજી પુરાવા ટાંકીને દાવો કરાયો છે કે ચાલુ વર્ષની શરૂઆતમાં ભોંયરામાંથી મળેલી મૂર્તિ આ સ્થળના મૂળ ઈતિહાસની સાબિતી છે. સાથોસાથ, શુક્રવારની નમાજ અને હાલના તણાવપૂર્ણ માહોલ વચ્ચે પ્રાચીન પિલ્લરો તથા મૂર્તિને ક્ષતિ પહોંચાડવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા હોવાની ગંભીર ચિંતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
ઐતિહાસિક વારસાના સંરક્ષણ અને ધાર્મિક માન્યતાઓ વચ્ચેનો આ વિવાદ હવે પુરાતત્વીય તથ્યો અને કાનૂની જોગવાઈઓના એરણે ચડ્યો છે. ASI તરફથી કોર્ટમાં રજૂ થનારા અહેવાલ અને રાજ્ય સરકારના વલણ પર સમગ્ર મામલાનો ભવિષ્યનો માર્ગ નિર્ભર રહેશે, ત્યારે 11th તારીખે યોજાનારી આગામી સુનાવણી આ કેસમાં અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ બની રહેશે.
