રક્ષાબંધનનું એન્થેમ બની ગયેલા ગીતની મૂળ વાર્તા તો હિન્દી સિનેમાની મોટી ટ્રેજેડી છે!
આજે રક્ષાબંધન છે. દેશભરના ઘરોમાં, કોઈ ઇવેન્ટ હોય તો સ્પીકર્સ પર અને લોકોના વોટ્સએપ સ્ટેટસમાં અને ઈન્સ્ટાગ્રામની સ્ટોરીમાં એક ગીત અચૂક વાગે —’ફૂલોં કા તારોં કા સબકા કહેના હૈ’. આર. ડી. બર્મનનું સંગીત, આનંદ બક્ષીના શબ્દો અને કિશોર કુમાર તથા લતા મંગેશકરના અવાજમાં ગવાયેલું આ ગીત જાણે ભાઈ-બહેનના પ્રેમ અને ઉજવણી માટે જ જન્મ્યું હોય તેવું લાગે છે. પણ જરા વિચારીને કહો કે આ ગીત જે ફિલ્મમાંથી આવ્યું છે, તે ‘હરે રામા હરે કૃષ્ણ’ ની વાર્તા પર નજર કરો. આ કોઈ ખુશહાલ પરિવારની વાર્તા નથી; આ તો ડ્રગ્સ, ઓળખની કટોકટી, તૂટેલા પરિવાર અને એક બહેનની આત્મહત્યાની અત્યંત ભયાનક ટ્રેજેડી છે! સિનેમાના ઇતિહાસનો આ સૌથી મોટો મનોવૈજ્ઞાનિક વિરોધાભાસ છે કે હિન્દી સિનેમાએ ભાઈ-બહેનનો સૌથી દુઃખી અને કરુણ ઇતિહાસ દર્શાવવા માટે જે ગીત બનાવ્યું, તેને ભારતીય સમાજે સૌથી ખુશહાલ તહેવારનું રાષ્ટ્રગીત (એન્થમ) બનાવી દીધું. કળા પોતાના સર્જકથી સ્વતંત્ર થઈને પોતાનો નવો અર્થ કેવી રીતે શોધી લે છે? એક ગીત પોતાની ફિલ્મની વાર્તામાંથી ‘એસ્કેપ’ (ફરાર) કઈ રીતે થઈ જાય છે?
કોઈપણ ડિરેક્ટર એક ગીત બનાવે ત્યારે તે ગીત પડદા પર ચાર મિનિટ માટે ડિરેક્ટરનું હોય છે, પરંતુ એકવાર તે સિનેમાઘરની બહાર નીકળી જાય, પછી આવનારા ૫૦ વર્ષ સુધી તે ગીત પર સમાજનો કબજો થઈ જાય છે. સમાજ નક્કી કરે છે કે કયા ગીતને રડવા માટે વાપરવું અને કયા ગીતને નાચવા માટે.
‘હરે રામા હરે કૃષ્ણ’ ની વાર્તા યાદ કરો. દેવ આનંદ (પ્રશાંત) પોતાની ખોવાયેલી બહેન જસબીર (ઝીનત અમાન) ને શોધી રહ્યો છે. નાનપણમાં માતા-પિતાના છૂટાછેડાના કારણે બંને ભાઈ-બહેન વિખૂટા પડી ગયા છે. વર્ષો પછી જસબીર નેપાળના કાઠમંડુમાં એક હિપ્પી (Hippie) તરીકે મળે છે. તેણે પોતાનું નામ જેનિસ રાખી લીધું છે, તે ડ્રગ્સના ભયાનક નશામાં ડૂબેલી છે અને પોતાના અસ્તિત્વને નફરત કરે છે.
આ ગીત ફિલ્મમાં કોઈ ઉજવણી માટે નથી આવતું. બાળપણમાં ગવાયેલું આ ગીત એ દર્શાવે છે કે આ ભાઈ-બહેને શું ગુમાવ્યું છે. જ્યારે મોટો થઈને ભાઈ આ ગીત ગાય છે, ત્યારે તે વાસ્તવમાં પોતાની નશામાં ડૂબેલી અને માનસિક રીતે તૂટી ગયેલી બહેનને તેના અસલી ભૂતકાળની યાદ અપાવીને બચાવવાનો એક નિરાશ અને અંતિમ પ્રયાસ કરી રહ્યો હોય છે. ફિલ્મના અંતમાં કોઈ સુખદ રક્ષાબંધન નથી આવતી; પરિવાર ભેગો થાય તે પહેલાં જ જેનિસ આત્મહત્યા કરી લે છે. આ ગીત વાસ્તવમાં એક અધૂરા વચન અને નિષ્ફળ ગયેલા સંબંધનો મરશિયો છે. આનંદ બક્ષીનું લખેલું ગીત “ફૂલોં કા તારોં કા સબકા કહેના હૈ, એક હજારોં મેં મેરી બહના હૈ” આખું વાંચવા – સાંભળવા જેવું છે.
આખી ઘટનામાં સૌથી મોટો ચમત્કાર અહીં સર્જાય છે. જ્યારે દર્શકોએ આ ગીત સાંભળ્યું, ત્યારે તેમણે જેનિસના પાત્રને, કાઠમંડુના હિપ્પી કલ્ચરને અને આત્મહત્યાના ડાર્ક એન્ડિંગને મગજમાંથી સંપૂર્ણપણે ડિલીટ કરી નાખ્યું. તેમણે વાર્તાની કરુણતાને બાજુ પર મૂકી દીધી અને માત્ર ગીતની અંદર રહેલા લાગણી છલકાઈને પ્રેક્ષકોના દિલોદિમાગમાં વસી ગઈ.
જ્યારે દેવ આનંદ આ ફિલ્મ બનાવી રહ્યા હતા, ત્યારે હિન્દી સિનેમાની કોઈ ટોચની અભિનેત્રી તેમની બહેન નો રોલ કરવા તૈયાર નહોતી. ઝહીદા નામની અભિનેત્રીએ આ રોલ ઠુકરાવી દીધો હતો કારણ કે તેને હીરોની બહેન બનવામાં પોતાનું કરિયર ખતમ થઈ જવાનો ડર હતો. છેવટે આ રોલ ઝીનત અમાનને મળ્યો અને રાતોરાત તે બોલિવૂડની સૌથી મોટી આઇકોન બની ગઈ. આ ફિલ્મ માત્ર એક પારિવારિક ડ્રામા નહોતો, તે 1970 ના દાયકાના કાઠમંડુના ડાર્ક હિપ્પી કલ્ચર પરનો સૌથી મોટો ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ છે. જ્યારે પશ્ચિમી દેશોના યુવાનો શાંતિની શોધમાં કાઠમંડુ આવીને ગાંજા અને ચરસના નશામાં પોતાનું અસ્તિત્વ ભૂંસી રહ્યા હતા, ત્યારે આ ગીત એ પશ્ચિમી નશાવાદ સામે ભારતીય સંસ્કાર અને કૌટુંબિક લાગણીઓનો એક મનોવૈજ્ઞાનિક બચાવ હતો.
સમાજ પ્રકૃતિની જેમ જ કામ કરે છે. મ્યુઝિયમ નક્કી કરે છે કે ઇતિહાસ કેવી રીતે જોવો, પણ લોકસંસ્કૃતિ એ નક્કી કરે છે કે કલાને પોતાના જીવનમાં કઈ રીતે ઢાળવી. ભારતીય પરિવારોને પોતાના ભાઈ-બહેનના પ્રેમને વ્યક્ત કરવા માટે એક શબ્દદેહ જોઈતો હતો, અને આનંદ બક્ષીના શબ્દોએ તેમને એ પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડ્યું. ૫૫ વર્ષ પછી આજે પરિસ્થિતિ એ છે કે આ ગીત પોતાની અસલી ફિલ્મને જ ભૂલી ગયું છે!
સિનેમામાં આવું અવારનવાર બને છે જ્યારે ગીતનું સામાજિક અર્થઘટન (સોશિયલ મિનિંગ) રિલીઝ થયા પછી સાવ બદલાઈ જાય છે. જેમ કે ફિલ્મ શોલેનું પ્રખ્યાત ગીત મેહબૂબા મેહબૂબાનું ઉદાહરણ લો. ફિલ્મમાં તે એક વિલન-ગબ્બરના અડ્ડા પર ડાકુઓ વચ્ચે ગવાતું એક ડાર્ક કેબરે ગીત છે. પણ સમાજે તેને પકડીને લગ્નો અને પાર્ટીઓનું ડાન્સ એન્થમ બનાવી દીધું! એવું જ અત્યારના જમાનાની ફિલ્મ ‘એ દિલ હૈ મુશ્કિલ’ નું ચન્ના મેરેયા ગીત એક યુવાનના તૂટેલા હૃદયનું અત્યંત દર્દનાક ગીત છે, પણ આજે તે દરેક લગ્નની વિદાયમાં કે ડીજે પર લોકો ખુશીથી નાચતા નાચતા ગાય છે. આ દર્શાવે છે કે કળા પર જ્યારે પબ્લિકનો કબજો થાય છે, ત્યારે ઇન્ટેન્શન (ઇરાદો) હારી જાય છે અને ઇન્ટરપ્રિટેશન (અર્થઘટન) જીતી જાય છે.
રક્ષાબંધનના પર્વ પર તમે તમારી બહેન કે ભાઈને રાખડી બાંધતા હોવ અને બેકગ્રાઉન્ડમાં આ ગીત વાગે, ત્યારે એ યાદ રાખજો કે આ માત્ર એક મધુર સંગીત નથી. આ સમાજની એ તાકાત છે જેણે એક ડિપ્રેસિંગ અને ડાર્ક સિનેમેટિક વાર્તામાંથી પણ શુદ્ધ પ્રેમને ખેંચી કાઢ્યો છે. ભાઈ-બહેનનો સંબંધ એટલો પવિત્ર છે કે તેણે ફિલ્મના શ્રાપને ધોઈ નાખ્યો. કદાચ એક કલાકાર માટે આનાથી મોટી કોઈ સિદ્ધિ નથી કે તેની કળા તેને પોતાને ભૂલીને લોકોના જીવનનો કાયમી હિસ્સો બની જાય. રક્ષાબંધનની સૌને હાર્દિક શુભકામનાઓ!
સિનેમા અને કલ્ચરલ મેમરીના અમુક સંયો
રોલાં બાર્થની ‘ડેથ ઓફ ધ ઓથર’ થિયરી: ફ્રેન્ચ ફિલોસોફર રોલાં બાર્થે ૧૯૬૭માં એક બહુ મોટો સિદ્ધાંત આપ્યો હતો—ડેથ ઓફ ધ ઓથર. આ સિદ્ધાંત મુજબ, જ્યારે કોઈ કૃતિ (પુસ્તક કે ગીત) લોકો સુધી પહોંચે છે, ત્યારે તેને બનાવનાર લેખકનો મૂળ ઇરાદો સંપૂર્ણપણે મરી જાય છે. પછી તે કૃતિનો સાચો અર્થ માત્ર અને માત્ર તેને સાંભળનાર કે વાંચનાર જ નક્કી કરે છે. ‘ફૂલોં કા તારોં કા’ ગીત આ ફિલોસોફીનું ભારતનું સૌથી જીવંત ઉદાહરણ છે.
દેવ આનંદની અસલી પ્રેરણા: ‘હરે રામા હરે કૃષ્ણ’ ની વાર્તા કોઈ કલ્પના નહોતી. દેવ આનંદ ખરેખર કાઠમંડુની મુલાકાતે ગયા હતા અને ત્યાં તેમણે જસબીર નામની એક યુવતીના પરિચયમાં આવ્યા હતા, જે પોતાના પરિવારથી ભાગીને નેપાળમાં હિપ્પીઓ સાથે રહેતી હતી અને ડ્રગ્સ લેતી હતી. તેના જ જીવન પરથી દેવ આનંદે આ આખી ફિલ્મ અને ટ્રેજેડી લખી હતી.
કિશોર અને લતાના વર્ઝનનો પેરાડોક્સ: ફિલ્મમાં આ ગીતના બે અલગ અલગ વર્ઝન છે. લતા મંગેશકર વાળું વર્ઝન બાળપણમાં ખુશીથી ગવાય છે, જ્યારે કિશોર કુમાર વાળું વર્ઝન યુવાનીમાં અત્યંત દર્દ અને નિરાશા સાથે ગવાય છે. પણ રસપ્રદ વાત એ છે કે, આજે રક્ષાબંધનના દિવસે લોકો કિશોર કુમારના એ જ દર્દનાક વર્ઝનને સૌથી વધુ વગાડે છે અને તેને ખુશીના ગીત તરીકે ઉજવે છે!
