આજના ડિજિટલ યુગમાં મોબાઈલ, લેપટોપ અથવા ટીવી જેવી સ્ક્રીન માત્ર વયસ્કો માટે જ નહીં, પરંતુ નાના બાળકોના સ્વાસ્થ્ય અને વિકાસ માટે પણ મોટો ખતરો બની ગઈ છે. તાજેતરમાં નોર્વે અને ઓસ્લો યુનિવર્સિટી દ્વારા કરવામાં આવેલા એક વ્યાપક અભ્યાસમાં ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે કે, બાળકોના હાથમાં રહેલો ફોન તો નુકસાનકારક છે જ, પરંતુ તેટલી જ અથવા તેનાથી પણ વધુ ખતરનાક માતા-પિતાની પોતાની ફોન વાપરવાની આદત છે.
અભ્યાસના મુખ્ય તથ્યો અને ચોંકાવનારા આંકડા
ભાષાકીય સ્કોરમાં ઘટાડો: ૭૪૭ બાળકો પર કરવામાં આવેલા આ સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે જે માતા-પિતા દરરોજ ૪ કલાક કે તેથી વધુ સમય ફોન વાપરે છે, તેમના બાળકોના ભાષાકીય સ્કોર (Language Score) માં અંદાજે ૨.૫ પોઈન્ટનો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
નાની વયે સ્ક્રીનનો વ્યાપ: આ અભ્યાસ મુજબ ૨ વર્ષની ઉંમરના આશરે ૯૮ ટકા બાળકો કોઈને કોઈ સ્વરૂપે સ્ક્રીનનો ઉપયોગ કરે છે, જે તેમના બૌદ્ધિક અને માનસિક વિકાસ માટે અત્યંત હાનિકારક સાબિત થાય છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય ચેતવણી: બાળકોના સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને ઈંગ્લેન્ડ સરકારે અગાઉ ૨ થી ૫ વર્ષની ઉંમરના બાળકો માટે સ્ક્રીન ટાઈમ દિવસમાં ૧ કલાકથી વધુ ન રાખવાની સખત ભલામણ કરી છે.
મૂળ સમસ્યા શું છે? (માતા-પિતાની આદત)
આપણે અવારનવાર બાળકોના હાથમાંથી ફોન છીનવી લઈએ છીએ, પરંતુ નિષ્ણાતોના મતે વાસ્તવિક સમસ્યા માતા-પિતાના પોતાના હાથમાં રહેલી સ્ક્રીન છે:
સંવાદમાં ઘટાડો: જ્યારે માતા-પિતા ફોનમાં વ્યસ્ત હોય છે, ત્યારે બાળકો સાથે રોજેરોજ થતી નાની-નાની વાતચીતો અને భాવાત્મક આદાન-પ્રદાન નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે.
જિજ્ઞાસા પર અસર: બાળકો સ્વભાવે ખૂબ જિજ્ઞાસુ હોય છે અને અનેક સવાલો પૂછે છે. મોબાઈલમાં વ્યસ્ત રહેતા માતા-પિતા ઘણીવાર ટૂંકા જવાબો આપે છે, જેનાથી બાળકો પુસ્તકો વાંચવા કે નવી વસ્તુઓ શીખવાને બદલે ખુદ મોબાઈલ તરફ વધુ આકર્ષાય છે.
શબ્દભંડોળનો વિકાસ અટકે: રોજિંદી વાતચીતો દ્વારા જ બાળક નવા શબ્દો સાંભળે છે, તેના અર્થ સમજે છે અને યોગ્ય સમયે ભાષાનો ઉપયોગ કરતા શીખે છે, જે માતા-પિતાના વધુ પડતા સ્ક્રીન ટાઈમ્સના કારણે છીનવાઈ જાય છે.
મગજનો વિકાસ અને સરકારની માર્ગદર્શિકા
માનવ મગજનો આશરે ૯૦ ટકા જેટલો વિકાસ માત્ર ૫ વર્ષની ઉંમર સુધીમાં જ થઈ જાય છે. તેથી, આ નાજુક સમયગાળામાં બાળકોને વાર્તાઓ સાંભળવી, સવાલ-જવાબ કરવા અને માતા-પિતાનું સંપૂર્ણ ધ્યાન મળવું અત્યંત અનિવાર્ય છે.
સરકારી અને આરોગ્ય સંસ્થાઓની ગાઈડલાઈન મુજબ, ૨ થી ૫ વર્ષની વયના બાળકોનો દૈનિક સ્ક્રીન ટાઈમ કોઈપણ સંજોગોમાં ૧ કલાકથી વધુ ન હોવો જોઈએ.
નિષ્કર્ષરૂપે કહી શકાય કે જો આપણે બાળકોના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય અને ભાષાકીય વિકાસને સુધારવા માંગતા હોઈએ, તો સૌપ્રથમ માતા-પિતાએ બાળકોની સામે ફોનનો ઉપયોગ ઘટાડીને તેમની સાથે ગુણવત્તાસભર સમય (Quality Time) વિતાવવો પડશે.
