આઝાદી પહેલા અને આઝાદી પછીનો શીખોનો લાલ રંગે લખાયેલો ઈતિહાસ

1947 માં ભારતનું વિભાજન ભયંકર આપત્તિજનક ઘટના હતી. તે ઘટનાએ માનવ ઇતિહાસમાં સૌથી મોટા સામૂહિક સ્થળાંતરનો જન્મ પણ આપ્યો હતો. માલવિકા રાજકોટિયા નામની લેખિકાએ સંસ્મરણો લખ્યા છે:  ‘અનપાર્ટીશન ટાઈમઃ અ ડોટર્સ સ્ટોરી’ બુકનું નામ છે જે બુકના કેન્દ્રમાં તે સમયના પોતાના પરિવાર સહિત બીજા લાખો લોકોના તે સમયના જીવન વિશેની રસપ્રદ વાતો છે. આ પુસ્તક તેમના પિતા સરદાર જિતેન્દ્ર સિંહને અપાયેલી શ્રદ્ધાંજલિ છે. વ્યક્તિગત નુકસાન, સાંસ્કૃતિક ઓળખ અને ભારતે તેની સ્વતંત્રતા પછીના દાયકાઓમાં જે વ્યાપક સામાજિક ફેરફારોનો સામનો કર્યો છે તેનું ઊંડું પ્રતિબિંબ આ લખાણમાં પડે છે.

‘અવિભાજિત સમય’ 

અનપાર્ટીશન ટાઈમ એટલે કે અવિભાજિત સમય –  શીર્ષક રસપ્રદ છે. પ્રથમ નજરમાં, કોઈને એવું લાગે કે તે અવિભાજિત ભારત માટેની જૂની ઝંખનાનો સંદર્ભ આપે છે – સરહદો દોરવામાં આવી તે પહેલાંનો સમય. પણ તે એવા સમય તરફ નિર્દેશ કરે છે જ્યારે માનવ સંબંધો વધુ મૂલ્યવાન હતા.  

પંજાબનો સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક સમય

લેખક રાજકોટિયાની વાર્તા માત્ર પિતાના જીવન પુરતી સીમિત નથી. તે 300 વર્ષ સુધી ભૂતકાળમાં જાય છે. પંજાબ તેની શીખ, હિંદુ અને મુસ્લિમ પરંપરાઓના અનન્ય મિશ્રણ સાથે રચાયેલો એક એવો પ્રદેશ હતો જ્યાં સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક સમન્વયનો વિકાસ થયો હતો. ‘પંજાબિયત’ની વિભાવના – એક સહિયારી સાંસ્કૃતિક ઓળખ હતી જે ધાર્મિક સીમાઓમાં જકડાયેલી ન હતી. પાર કરે છે. આ એ ધરતી છે જ્યાં સૂફી અને ભક્તિ પરંપરાઓ, ફારસી કવિતા અને પંજાબી કવિતા સુમેળપૂર્વક સહઅસ્તિત્વ ધરાવે છે.

જો કે, ભાગલાના આંચકાએ આ નાજુક સંતુલન ખોરવી નાખ્યું. પંજાબના ભારતીય અને પાકિસ્તાની ભાગોમાં વિભાજનથી સદીઓની સહિયારી સંસ્કૃતિ અને સમુદાયમાં વિક્ષેપ પડ્યો. ભાગલા સમયના પંજાબીઓની અલગ દુનિયા હતી. તેઓ જમીન સાથે જોડાયેલા હતા અને આગવી ઓળખ હતી. પણ વિભાજન દરમિયાન તેઓ ઉપર વજ્રઘાત થયો.

ભાગલાથી ખાલિસ્તાની ચળવળ સુધી

 વિભાજન પછીના ભારતમાં શીખોએ શું અનુભવ્યું છે તેની તપાસ ખાસ થઈ નથી.  1980 ના દાયકાના તોફાની સમયગાળા પર એક નજર કરવી જરૂરી છે જ્યારે ખાલિસ્તાની ચળવળ – હિંસક અલગતાવાદી બળવા – પંજાબમાં હાવી થઈ ગયું હતું. આ ચળવળનું મૂળ એક સ્વતંત્ર શીખ રાજ્યની ઇચ્છામાં હતું, જે મુખ્યત્વે હિંદુ ભારતમાં હાંસિયામાં ધકેલાઈ જવાની લાગણીઓ અને શીખ ઓળખના કથિત ધોવાણને કારણે ઊભી થઈ હતી.

ઘણા પંજાબી પરિવારોએ તેમના પર્શિયન-ઇન્ફ્યુઝ્ડ પંજાબી અને ઉર્દૂ અને ફારસી સાહિત્ય પ્રત્યેના તેમના પ્રેમ સાથે, એક સાંસ્કૃતિક ઓળખ બનાવતી હતી જેણે હિંદુ રાષ્ટ્રવાદની એકરૂપતા શક્તિઓનો પ્રતિકાર કર્યો હતો. ઘણા સ્થાનિકોએ હિન્દી શીખવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. જેને ભારતીય રાજ્ય દ્વારા એકીકૃત શક્તિ તરીકે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું, તેના બદલે તેમના પૂર્વજોની ભાષાકીય અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલા રહેવાનું પસંદ કર્યું હતું. આ પ્રતિકાર, એકવિધ રાષ્ટ્રીય ઓળખને અનુરૂપ થવાનો ઇનકાર દેશ માટે જોખમી હતો. 

 1984ની હિંસા તો કેમ ભુલાય? જ્યારે શીખ અંગરક્ષકો દ્વારા વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યા બાદ દિલ્હી અને ભારતના અન્ય ભાગોમાં શીખ વિરોધી રમખાણો ફાટી નીકળ્યા હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન બહુ બધા શીખોએ ખૂબ વેઠવું પડ્યું. 

અમુક શીખો તોફાન સમયે બહુ નીડર રહ્યા હતા. આ નીડરતાને ભારતના ઇતિહાસના આ અંધકારમય પ્રકરણ દરમિયાન ઘણા શીખોની લાક્ષણિકતા અને સ્થિતિસ્થાપકતાનું પ્રતીક ગણી શકાય. વિભાજન દરમિયાન ઘણા શીખો આપત્તિમાંથી બચી ગયા હતા. અમુકને બહુ તકલીફોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો તો પણ તેમણે પોતાના ઘરબાર છોડ્યા ન હતા. 

કરનાલ: ભારતના નાના શહેરનું એક સૂક્ષ્મ વિશ્વ

કરનાલ શહેર હરિયાણાનું એક નાનું શહેર છે. ઘણા પરિવારો વિભાજન પછી અહી પુનઃસ્થાપિત થયા હતા. આ શહેરનું વર્ણન આ પુસ્તકમાં ભારતના એક નાનકડા નગર તરીકે સૂક્ષ્મ રૂપે ઉભરે છે. મહાભારતના મહાન કર્ણના નામ પરથી આ શહેરને આપવામાં આવ્યું અને પાણીપતના ઐતિહાસિક યુદ્ધક્ષેત્રની નજીક સ્થિત એવા કરનાલને નિંદ્રાધીન તથા ધૂળવાળા શહેર તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે જ્યાં જીવન ધીમી ગતિએ ચાલે છે. તેમ છતાં, દિલ્હી અને ચંદીગઢ જેવા ખળભળાટ મચાવતા મહાનગરો વચ્ચેના પ્રવેશદ્વાર તરીકે તેનું ચોક્કસ મહત્વ છે.

આ સરળ નગરમાં તેના ભૂતકાળની ભવ્યતાને ફરીથી બનાવવાના જીતેન્દ્ર સિહપના પ્રયાસો ઘણા વિભાજનના શરણાર્થીઓના વ્યાપક અનુભવનું પ્રતીક છે. તેણે કરનાલમાં આવેલા તેના ઘરનું નામ ‘રાજકોટ હાઉસ’ રાખ્યું હતું. એ પણ એટલા માટે કે પાકિસ્તાનમાં ચાલ્યા ગયેલા તેમના ઘરનું નામ આ જ હતું.  જમીન સાથેનું આ જોડાણ, વ્યક્તિના મૂળ સાથે મજબૂત જોડાણ જાળવવાની આ જરૂરિયાત, ભાગલા દ્વારા ઉખડી ગયેલા ઘણા લોકોના જીવનમાં વારંવાર આવતી લાગણી છે. ભારતના ઝડપથી આધુનિકીકરણમાં, જ્યાં સંપત્તિને શહેરી સંપત્તિ, આકર્ષક કાર અને નાણાકીય રોકાણોના સંદર્ભમાં માપવામાં આવે છે, લેખિકાના પપ્પાનું જમીન સાથેનું જોડાણ જીવનની અદૃશ્ય થઈ રહેલી રીતના પુરાવા તરીકે ઊભું છે.

મેમરી અને ઓળખની જટિલતા

અવિભાજિત સમય એ મેમરી અને ઓળખની જટિલતાઓ પરનું ધ્યાન પણ છે. શીખો માટે ભૂતકાળ માત્ર ઘટનાઓની શ્રેણી નથી પરંતુ એક જીવંત હાજરી હતી જેણે તેમની પેઢીઓને આકાર આપ્યો હતો. ઘણા શીખોનો જૂના માર્ગો પ્રત્યેનો લગાવ, નવા ભારતને સંપૂર્ણ રીતે સ્વીકારવાની તેમની અનિચ્છા અને તેમની સાંસ્કૃતિક જિદ્દ માત્ર નોસ્ટાલ્જીયાના જ નહીં, પરંતુ એક ઊંડા બેઠેલી ઓળખ સંકટના પણ સૂચક છે જે પુસ્તકમાં સરસ રીતે પ્રેઝન્ટ થયું છે.

આ પુસ્તક જીતેન્દ્ર સિંહના અનુભવને તેની પુત્રી માલવિકા સાથે પણ સરખાવે છે, જે ભારતમાં શીખ અનુભવ પર એક અલગ પરિપ્રેક્ષ્ય સાથે એક અલગ પેઢીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જ્યારે બાપના મૂળ ભૂતકાળમાં છે, ત્યારે દીકરી માલવિકા સમકાલીન ભારતની જટિલતાઓ સાથે વ્યવહાર કરે છે, જ્યાં બહુમતીવાદી સમાજ જાળવવાના પડકારો પહેલા કરતાં વધુ સ્પષ્ટ છે. 1984ના શીખ રમખાણો અંગેના તેમના મંતવ્યો અને ભારતમાં એકરૂપતાના વધતા પ્રવાહની તેમની ટીકા સાંસ્કૃતિક માન્યતા અને વિવિધતા માટે ચાલી રહેલા સંઘર્ષ પર એક નવો અને  વિચારપ્રેરક પરિપ્રેક્ષ્ય આપે છે.

સરળ ભારતનું પ્રતિબિંબ

લેખિકા રાજકોટિયાના સંસ્મરણો 1970 અને 1980 ના દાયકાના ભારતનું પ્રતિબિંબ પણ છે – તે સમયનું તેઓ સરળ અને નરમ જમાના તરીકે વર્ણન કરે છે. આ સમયગાળો પડકારોથી ભરપુર હતો. તેઓ તેમાંથી પસાર થયા હતા તે સમયને નોસ્ટાલ્જીયાની ભાવના સાથે યાદ કરવામાં આવે છે. આ તે સમય હતો જ્યારે સમુદાયના સંબંધો વધુ મજબૂત હતા, જ્યારે સાંસ્કૃતિક બહુલવાદને વધુ ઊંડો આદર આપવામાં આવતો હતો, અને જ્યારે નવા સ્વતંત્ર ભારતનું વચન હજુ પણ રાષ્ટ્રીય ચેતના પર પ્રભુત્વ ધરાવતું હતું.

પુસ્તકમાં સંસ્મરણોનું બિન-રેખીય માળખું, વારંવાર ફ્લેશબેકને કારણે કેટલાક વાચકોને થોડો રસભંગનો અનુભવ કરાવે એવું બને, પરંતુ તે મેમરીના ખંડિત સ્વભાવ પર ભાર આપવાનું કામ કરે છે. છેવટે, જીવન એક સીધી રેખામાં જીવતું નથી, પરંતુ તે ક્ષણો, લાગણીઓ અને પ્રતિબિંબોનો સંગ્રહ છે જે આપણા અસ્તિત્વના ફેબ્રિકની રચના કરવા માટે એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. લેખિકા રાજકોટિયાની વાર્તા તેને સુંદર રીતે પ્રતિબિંબિત કરે છે. 

અવિભાજિત સમય: એક પુત્રીની વાર્તા માત્ર સંસ્મરણો જ નથી પણ તેનાથી કંઇક વિશેષ છે. તે એક પરિવાર પર વિભાજનની કાયમી અસરનું ઊંડું, વિચાર-પ્રેરક સંશોધન છે, જે ભારતની સ્વતંત્રતા પછીના ઇતિહાસની વ્યાપક પૃષ્ઠભૂમિ પર ગોઠવાયેલું છે. તેના પિતા જીતેન્દ્ર સિંહના જીવન દ્વારા, માલવિકા રાજકોટિયા વાચકોને ઓળખ અને સાંસ્કૃતિક સ્થિતિસ્થાપકતાના જટિલ આંતરપ્રક્રિયાથી વાકેફ કરાવે છે. આ પુસ્તક એ લોકોના બલિદાનની યાદ અપાવે છે જેઓ વિભાજન દરમિયાન જીવ્યા હતા અને સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વિવિધતાને જાળવી રાખવા માટે સંઘર્ષરત રહ્યા હતા. આ જ તો હંમેશાથી ભારતીય સમાજની ઓળખ રહી છે. તે નિર્દોષતાના યુગ માટે યોગ્ય શોભા હતી, તે સમય જ્યારે ભારત હજી પણ તેનો માર્ગ શોધી રહ્યો હતો. ભારતને તેનો ચોક્કસ માર્ગ મળી ગયો છે? 

લાલ રંગ બલિદાનનો સિમ્બોલ છે, પ્રેમનું પ્રતીક છે, શૌર્યની નિશાની છે, લોહીનું સૂચક છે. શીખોનો ઇતિહાસ રક્તરંગી છે.